Wat is Scandinavisch design? Het is een minimalistische en functionele ontwerpstijl uit Noord-Europa. Scandinavisch design als erkend concept bestaat vanaf de jaren 50. Kenmerken zijn organische vormen, neutrale kleuren en natuurlijke materialen. Vakmanschap en duurzaamheid staan centraal. Beroemde historische ontwerpers zijn Bruno Mathsson (Zweden), Arne Jacobsen, Poul Henningsen (Denemarken) en Aino en Alvar Aalto (Finland).
Coverfoto: Designmuseum Danmark in Kopenhagen, permanente tentoonstelling Danish Modern
Scandinavisch design ontdekken
In dit artikel vind je alle ins en outs over Scandinavisch design.
- I. Geschiedenis van Scandinavisch design
- II. Scandinavisch design anno nu
- III. Wat is Deens design?
- IV. Scandinavisch design in de architectuur
Wat is Scandinavisch design?
Wat is Scandinavisch design? Scandinavisch design is een verzamelnaam voor verschillende (kunstzinnige) uitingen, die oorspronkelijk uit Noord-Europa komen. De stijl richt zich op het creëren van een gezellige en functionele leefomgeving, waarbij esthetiek, eenvoud en gebruiksgemak hand in hand gaan.
Historische invalshoek
Na 1945 kreeg het Scandinavisch modernisme internationale bekendheid. Het sloot aan bij sociaaldemocratische idealen van toegankelijkheid en kwaliteit voor iedereen. De focus lag nu op huis en gezin in plaats van staat en natie. Scandinavisch design is wellicht het meest bekend als designconcept voor meubels. Dat neemt niet weg dat het ook tot uiting komt in industrieel design, architectuur, stadsplanning, elektronica, mobiele telefoons en auto’s.
Topografische nuances
Voor de atlasfanaten is het goed om te vermelden dat Scandinavisch design in topografische zin eigenlijk niet bestaat. Finland speelde met internationale beroemdheden als Alvar Aalto, Aino Aalto en Tapio Wirkkala van meet af aan een grote rol als niet-Scandinavisch land. Een land als Noorwegen bleef juist een beetje achter bij de enorme opbloei in Denemarken en Zweden halverwege de 20e eeuw. Het succes van Scandinavisch design zorgde er al snel voor dat designers de landsgrenzen overstaken. Vandaag de dag zien we Scandinavische ontwerpers in vele westerse landen aan het werk en vice versa.
Collectieve beeldvorming
Scandinavisch design is niet alleen een stijl, maar ook een collectieve mentale constructie. Het begrip is groot geworden dankzij internationale tentoonstellingen en slimme marketing. Sinds de jaren vijftig worden de Noord-Europese landen vaak gepresenteerd als één cultureel blok met een herkenbare esthetiek. Grote merken liften nog steeds mee op dat positieve imago.
Volvo benadrukt veiligheid en degelijkheid. IKEA koppelt betaalbaarheid aan democratisch design. Deense meubelmerken gebruiken bewust het label ‘Deens design’. Culturele begrippen als hygge en lagom versterken dat beeld van eenvoud, balans en welzijn.
I. Wat is de geschiedenis van Scandinavisch design?
Als de industriële revolutie zijn intrede doet in West-Europa in de 19e eeuw ontstaan er ook nieuwe kunststromen. Groot-Brittannië is de eerste plek ter wereld waar de rokende schoorstenen het nieuwe stadsbeeld werden. Het is dan ook niet voor niets dat hier voor het eerst weerstand kwam tegen de vervuilende industrie. Ook de massaproductie met producten van lage kwaliteit werd kritisch bejegend. De zogenaamde ‘Arts-and-crafts‘-beweging van William Morris en inspirator John Ruskin verlangden naar een wereld waarin vakmanschap en toewijding de norm waren bij het maken van producten.
Art nouveau
Met de komst van de art nouveau (ook wel Jugendstil) begin 20e eeuw was het modernisme definitief daar. De jugendstil manifesteerde zich bijvoorbeeld in glaskunst, boeken, sieraden, meubels, architectuur en schilderkunst. De stroming zette zich af tegen de kunst die de 19e eeuw tot dan toe gekenmerkt had. In Denemarken zien we dan een eigen variant van de art nouveau: Skønvirke.
In deze tijd ontstaat ook de Bauhaus-opleiding in Duitsland, die veel invloed zou gaan hebben op het Scandinavisch design. Sociale kritiek speelde bij stromingen als Bauhaus een belangrijke rol. We leefden toen immers in een tijd van sociale onrust. Denk aan de socialistische ideeën van Marx en Engels en aan de opkomst van het communisme. De zo verguisde arbeiders in de fabriekshallen kregen steeds meer een stem.
Art deco
Na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelt zich langzaamaan een kunststroom die we art deco zijn gaan noemen. Doorbraak was de wereldtentoonstelling van 1925 in Parijs. We zitten dan midden in de roaring twenties. Voorbeelden van verwante stromingen zijn de Amsterdamse school en de stijl van Piet Mondriaan. Kenmerkend is het industriële design, de eenvoud en het kleurrijke gebruik van glas in lood. Waar art nouveau een maatschappijkritisch karakter heeft, is art deco meer een omarming van het moderne. Beide kunstrichtingen zijn kleurrijk, maar te onderscheiden door de vormen. Art deco gebruikt veel meer strakke lijnen, waar art nouveau ronde, natuurlijke lijnen gebruikt.
Waarom zijn deze voorgangers van het Scandinavisch design relevant? De designers (in wording) die toen in Scandinavië leefden, kregen al deze kunststromen op de één of andere manier mee en werden erdoor beïnvloed.
Tweede Wereldoorlog en Scandinavische landen
Na de jaren twintig komt er meer nederigheid en realisme in de Europese cultuur. Die kentering komt in ieder geval voort uit de economische crisis van de jaren dertig. Later volgen de vernietigende Tweede Wereldoorlog en de dekolonisering. In de jaren veertig beginnen de Scandinavische landen naar elkaar te kijken op kunst- en designvlak. Zo zijn er diverse conferenties waarbij kunstenaars en ontwerpers uit Noord-Europa bij elkaar komen. De speerpunten zijn eenvoud, functionaliteit en esthetiek. Daarmee is Scandinavisch design als concept min of meer in de maak.
Het begin van Scandinavisch design
Het Scandinavisch design bouwde voort op wat er al was. Zo zou het Duitse Bauhaus van grote invloed zijn als het gaat om eenvoud en functionaliteit. Geen enkele kunst- of designstroming bestaat zonder brede erkenning. Het Scandinavisch design werd als naam en merk pas echt bekend in de jaren 50. In 1951 winnen Tapio Wirkkala en Hans Wegner de Lunning-prijs. Deze juryprijs was een soort van Oscar voor Scandinavisch design. De Deense interieurdesigner Finn Juhl ontwerpt in 1951 een vergaderzaal voor de VN in New York, geheel in Scandinavische stijl. De internationale aandacht is een teken dat Scandinavisch design echt op de kaart staat.
Hoe Scandinavisch design de emigrant achterna ging
Ook de economische voorspoed ten gevolge van de wederopbouw maakte dat Scandinavisch design zich ontwikkelde. Designinterieur werd voor een groter publiek toegankelijk. Dat gebeurde op de eerste plaats in de Verenigde Staten. Afgezien van Pearl Harbour kende de VS weinig oorlogsschade op eigen grondgebied. De economie was er mede daarom snel bovenop. Bovendien waren er extra huizen nodig voor de terugkerende Amerikaanse soldaten en eventueel hun nieuwe aanhang. Scandinavisch design prijkte al snel in de magazines en op tentoonstellingen.
Het is dan ook niet voor niets dat Scandinavisch design sterke invloed had op de zogenaamde ‘mid-century modern‘-stijl die zich in de VS ontwikkelde. Beide designstromen trokken gelijktijdig met elkaar op. In veel gevallen kunnen ze ook moeilijk los van elkaar gezien worden. Veel Scandinavische designers werden in de VS als mid-century modern gezien en verkocht.
De aantrekkingskracht van Scandinavië
De aantrekkingskracht van Scandinavië was er al in de VS, stelt Amerikaans onderzoekster Diana Jocelyn Greenwold. In de vroege jaren van de VS als onafhankelijke staat waren er zoals bekend vele migranten om het enorme land te koloniseren. De heersende meerderheid was toen en nu nog Angelsaksisch. Net als nu werden veel migranten van vreemde culturen door een deel van de bevolking gewantrouwd. De Scandinaviërs echter werden omarmd. Ze spraken weliswaar een andere taal, maar deelden hun protestantse geloof, uiterlijke kenmerken en veel gebruiken.
Het is dan ook niet gek dat Scandinavische producten al voor de Tweede Wereldoorlog geëxposeerd werden in de VS. Dat geldt bijvoorbeeld voor het glasambacht van de beroemde Zweedse bedrijven Orrefors en Kosta Boda. Ook Aalto en Wirkkala maakten furore met glazen vazen. Na de oorlog opende de VS zich naar de wereld toe, waar het zich eerder op politiek vlak afzijdig had gehouden (de Monroe-doctrine). Er kwamen uitwisselingsprojecten (Fulbright program) voor studenten en ook kunst- en industriële exposities namen in aantal toe. Via die weg kwamen ook het Deens en Scandinavisch design in de VS op de agenda te staan.
‘Scandimerican’
De Deense onderzoeker Mads Mordhorst betoogt zelfs dat het de VS was die ervoor zorgden dat we het nu met z’n allen over Scandinavisch design hebben. Noorwegen, Denemarken, Zweden en Finland dachten aanvankelijk vooral in nationale context. Het succes op de Amerikaanse markt met het generaliserende ‘Scandinavian’, maakte dat het concept ook in Europa gretig ontvangen werd. De Scandinavische landen kozen eieren voor hun geld (of geld voor hun design) en surften mee op de populariteitsgolf.
II. Scandinavisch design anno nu: herontdekt
In de jaren 70 lijkt Scandinavische design even op de achtergrond te raken en vanaf de jaren 90 trekt de aandacht weer aan. Hoewel die aandacht ook nooit helemaal weg was. Het hernieuwde succes van Scandinavische design past perfect in een wereld van nieuwe media en meer complexiteit. Wellicht zou je kunnen stellen dat de hang naar minimalisme in combinatie met gezelligheid wel een logische reactie is op de tijd waarin we nu leven. Internet, meer welvaart en reizen maken onze wereld heel veel groter en geven veel meer keuzemogelijkheden.
Ook de urgentie om duurzame, natuurlijke materialen te gebruiken, sluit aan bij wat Scandinavisch design in essentie is, of in ieder geval zou moeten zijn. Dit herken je naast het gebruik van hout ook terug in aanwezige planten in huis. Het is niet voor niets dat IKEA een plantenafdeling heeft. Groen in huis hoort bij het concept. Je vindt de natuur zelfs in de patronen en structuur van stoffen terug. Denk aan kussentjes met nepdierenhaar of -huid, wollige dekentjes, natuurlijke patronen in tapijten of kaarsen en kandelaars.
In de meubelindustrie herkennen we nog steeds de strakke lijnen, warme tinten en een functioneel ontwerp. Sterker, regelmatig worden modellen uit de jaren 50 opnieuw in productie genomen. Authentieke meubels uit die tijd worden vaak voor veel geld tweedehands verkocht. Omdat Scandinavische huizen traditioneel vrij klein waren, wordt er relatief weinig decoratie gebruikt. Minder is vaak meer. Ook functionaliteit heeft nog een belangrijke plek in het Scandinavische design van nu.
Wat Scandinavisch design is bij jou thuis?
Wat is Scandinavisch design bij jou in huis? Hoe kan het eruitzien? De meeste woonkamers in Scandinavisch design hebben witte, lichtgrijze of lichtbruine muren. Zo versterk je het licht en bevorder je openheid en luchtigheid. In de donkere Scandinavische wintermaanden is dit een welkom effect. Vaak worden accentkleuren als zachtblauw, felgeel of lichtroze gebruikt voor de gezelligheid.
In andere materialen wordt vaak voor natuurlijke tinten gekozen. Denk aan steen- en houttexturen. Hoewel het decor voornamelijk zachte, kalmerende kleuren heeft, is er ruimte voor fellere kleuren in de details. De raambekleding is afwezig of sober en benadrukt extra het minimalisme. In een Scandinavisch ontworpen kamer kun je ook kale, houten vloeren en witgeschilderde bakstenen muren verwachten. Dat geeft een ruwe textuur, maar ook maximalisering van het licht, meer openheid en frisheid.
Als je denkt geen Scandinavische invloeden in je huis te hebben, zou je er weleens naast kunnen zitten. Wat te denken van de golvende vazen van Aalto? Of Aalto’s typische stoelleuningen? Of de stoelen van de Deen Hans J. Wegner? Het zijn slechts enkele voorbeelden van alledaagse designtrends waarbij het Scandinavisch design van vorige eeuw nog steeds een stempel drukt.
Scandinavische designverlichting
De wereld van de Scandinavisch designverlichting kent veel variatie. Denk aan tafellampen, stalampen, wandlampen, spotjes en plafondlampen. Kenmerkend zijn vaak de strakke lijnen, net als bij de meubelontwerpen. Scandinaviërs zijn dol op gezellige schemerlampjes. Het licht moet warm zijn en gedempt door metaal, kunststof, hout, textiel of glas.
Al in de jaren twintig van de vorige eeuw was er een Deen die zich zou ontpoppen tot de geestelijk vader van modern lampendesign. Zijn naam is de eerder al genoemde Poul Henningsen. Hij was een kunstenaar, politiek activist en bovenal een begenadigd productontwerper. Het waren zijn PH-lampen die ervoor zorgden dat elektrisch licht niet verblindde, functioneel was en gezellig werd. In de jaren vijftig ontwierp hij de PH-5-lamp, misschien wel een van de beroemdste lampen aller tijden. Tegenwoordig is de lamp in moderne uitvoering in alle denkbare kleuren te koop.
Verder lezen: Scandinavisch design-lampen
III. Wat is Deens design?
Wat is Deens design? De opkomst van het Deens design in de eerste helft van de 20e eeuw speelde een belangrijke rol bij het beroemd worden van Scandinavisch design. Beide concepten overlappen elkaar en kunnen onmogelijk los van elkaar gezien worden. Onder invloed van de Duitse Bauhaus-school, gebruikten veel Deense ontwerpers de nieuwe industriële technologieën. Veel ontwerpen uit die tijd zijn iconisch geworden. Velen worden nog steeds geproduceerd en staan misschien wel in jouw huis. Denk maar aan de ei-stoel van Arne Jacobsen uit 1958. Of de kenmerkende PH-lampen van Poul Henningsen.
De nadruk lag (en ligt) op meubels, maar ook architectuur, zilver, keramiek, glas en textiel. Denemarken industrialiseerde relatief laat, waardoor het Deense design nog dicht bij het vakmanschap stond en dat uiteindelijk wist te combineren met massaproductie.
Verder lezen: Deens design | tijdloos en toegankelijk
IV. Wat is Scandinavisch design in de architectuur?
Denemarken
In de Deense en internationale architectuur van de 20e eeuw zien we ook alleskunner Arne Jacobsen naam en faam maken. Zijn meest beroemde werk is het SAS Hotel in Kopenhagen. Het was een opdracht van SAS, de Scandinavische luchtvaartmaatschappij. Zij wilden dat het hotel een verlengstuk zou zijn van een vliegveldterminal. Je reis met SAS stopt gevoelsmatig niet bij de luchthaven. Jacobsen legde een zogenaamd Gesamtkunstwerk op de mat en bemoeide zich met zowel de architectuur als de inrichting, tot het bestek aan toe! De glasrijke gevels van het gebouw weerspiegelen de Scandinavische lucht, ook een subtiele hint naar de luchtvaart.
Nog beroemder wellicht is Jørn Utzon. Hij stond aan de basis van het Sydney Opera House. Dit iconische gebouw wordt gezien als een van de architectonische wereldwonderen. In Denemarken werd The Wave later op zijn werk geïnspireerd. Dat zijn de golvende flatgebouwen in het havenstadje Vejle. Je kunt ze vanaf autoweg E45 zien.
Een bekende protégé van Utzon (en Jacobsen) was Henning Larsen. Hij brak een generatie later door en ontwierp diverse gebouwen in Engeland, Duitsland en Saudi-Arabië. In Scandinavië spreekt het Harpa-concertgebouw in Reykjavík en de Opera van Kopenhagen het meest tot de verbeelding. Tegenwoordig is het bedrijf van Bjarke Ingels een gewilde trendsetter voor Denemarken in de internationale architectuur.
Finland
In Finland toont Alvar Aalto eenzelfde veelzijdigheid als Arne Jacobsen met vele gesamtkunstwerken. Zijn architectonische verdiensten zijn onder meer het Paimio-sanatorium (1933), de bibliotheek van Viipuri (1935) en de Finlandiahal (1962). Het sanatorium was revolutionair voor die tijd vanwege de nadruk op functionaliteit en de relatie tussen patiënt en omgeving. Aalto gebruikte licht en kleur om een rustgevende sfeer te creëren voor de tuberculosepatiënten die hier verbleven.
De Finse architectuur gaat veel verder dan alleen het werk van Aalto. Zo ontwierpen Timo en Tuomo Soumalainen in de jaren 60 de Temppeliaukio-kerk in Helsinki. Deze stenen kerk die half onder de grond ligt valt van buiten nauwelijks op tussen de omringende rotsen en het groen. Van binnen zie je een imposante, hypermoderne kerk. De Fin Aarno Ruusuvuori werd in de jaren 60 en 70 bekend en heeft duidelijk invloeden van het brutalisme in zijn werken. Een bekend werk van zijn hand is de kerk van Hyyvinkää, een plaatsje niet ver van Helsinki vandaan.
Noorwegen en Zweden
Hoewel Noorwegen een wat minder grote rol speelde binnen het concept Scandinavisch design, zijn er in de architectuur fraaie en breed gelauwerde prestaties te vinden. Magnus Poulsen en Arnstein Arneberg zijn belangrijke namen in de eerste helft van de 20e eeuw. Samen zouden ze het bekende, bakstenen stadhuis van Oslo ontwerpen. Het is de tijd van de Noorse nationale romantiek. Deze intellectuele stroming zou een belangrijke rol spelen bij het versterken van de Noorse nationaliteit. Noorwegen behoorde lang tot de Deense kroon en zou pas in 1905 officieel onafhankelijk worden van Zweden, nadat het land ook lang door Denemarken bestuurd was. De behoefte aan een collectieve identiteit met tot de verbeelding sprekende symbolen komt zeker ook in de Noorse architectuur tot uiting.
Zweedse architecten
Het stadhuisontwerp van Oslo is overigens onmiskenbaar beïnvloed door het stadhuis van Stockholm, ontworpen door de Zweed Ragnar Östberg. Dit Stockholmse meesterwerk speelt nog steeds een belangrijke rol bij de uitreikingen van de Nobelprijzen. Er is een uitgebreid banket na de uitreikingen in de blauwe zaal, waar plek is voor maar liefst 1250 eters. Erik Gunnar Asplund en Sigurd Lewerentz brachten als een van de eersten het modernisme dat zo kenmerkend is voor Scandinavisch design naar Zweden. Ze ontwierpen het boskerkhof (Skogskyrkogården) in Stockholm, dat tegenwoordig op de UNESCO-lijst staat. Erik Gunnar Asplund is ook bekend van de stadsbibliotheek in Stockholm. Het gebouw is symmetrisch en heeft als centraal punt een cilindrisch atrium. Mocht je ooit in Stockholm een werkplek zoeken, dan is de stadsbibliotheek zeker een aanrader.
Verder lezen: Scandinavische en Finse architectuur: een introductie
Een beter beeld krijgen van wat Scandinavisch design is
Scandinavisch design begrijp je pas echt als je het ziet. Meubels, maquettes en prototypes laten beter zien hoe vorm en functie samenkomen dan een definitie dat kan.
Musea over Scandinavisch design
Er zijn wereldwijd musea met interessante, permanente exposities over Scandinavisch design. Het Museum of Modern Art in New York bijvoorbeeld heeft een uitgebreide expositie over Deens design. In Denemarken zelf kun je het Deens Designmuseum en het Danish Design Centre bezoeken. Het Zweedse perspectief op Scandinavisch design vind je in het Stockholmse ArkDes-museum of het Röhsska-museum in Göteborg. In Oslo is Design og arkitektur Norge (DOGA) de place to be. En in het Finse Helsinki kun je terecht bij het Design Museum. Ook in de Benelux zijn er geregeld exposities, bijvoorbeeld in het Designmuseum van het Belgische Gent.
Meer dan een museumstuk
Scandinavisch design ervaar je niet alleen in musea, maar juist in het dagelijks leven. In steden als Kopenhagen, Stockholm en Helsinki zie je het terug in bibliotheken, stations en woonwijken waar licht, functionaliteit en overzicht centraal staan. Ook in cafés, hotels en gewone woonhuizen komen dezelfde principes terug: natuurlijke materialen, eenvoudige vormen en doordachte indeling. In houten zomerhuizen aan zee of in het bos wordt de band met landschap en natuur zichtbaar. Zelfs alledaagse producten, van verlichting tot keukengerei, dragen vaak diezelfde ontwerpfilosofie. Online kun je een kijkje nemen op websites als Behance.net en Archdaily.com. Ook winkels als Nordic Nest nemen je mee in de wereld van Scandinavisch design.
Geraadpleegde bronnen en leestips over wat Scandinavisch design is
Onderstaand vind je de bronnen die voor dit artikel gebruikt zijn. Mocht je op zoek zijn naar een geïllustreerd overzichtswerk van wat Scandinavisch design is, dan is het werk van Fiel, C. & Fiel, P. (2017) een aanrader.
- Diana Jocelyn Greenwold (2021), ‘Making Scandinavian Americans’, in Tigerman and Obniski, 55.
- Fiel, C. & Fiel, P. (2017), Modern Scandinavian Design. Verkrijgbaar via Libris.nl.
- Hansen, P.H. (2006), Networks, narratives, and new markets: The rise and decline of Danish modern furniture design, 1930–1970. Business History Review, 2006. Geraadpleegd via Researchgate.net.
- Jeannine Falino (2021), ‘Scandinavian Design and the United States, 1890–1980’, in Journal of Design History, Volume 34, Issue 3, September 2021, P. 293–295, geraadpleegd via Academic.oup.com
- Mads Mordhorst (2021), hoofdstuk 13: ‘The creation of a regional brand: Scandinavian design’, in ‘The Making and Circulation of Nordic Models, Ideas and Images‘, P. 251-270, geraadpleegd via Taylorfrancis.com
- Teilmann-Lock, S. (2020). History and current status of design in Scandinavia. Geraadpleegd via SSRN.
Meer Scandinavisch design?
Elders op It’s Scandinavian.com lees je nog veel meer over wat Scandinavisch design is. Zie bijvoorbeeld deze kooptips voor Scandinavische meubels of deze Scandinavische designklassiekers. Wellicht vind je ook onderstaand iets van je gading.
Wat is Scandinavisch design vroeger en nu?
Wat is Scandinavisch design? Het is een minimalistische en functionele ontwerpstijl uit Noord-Europa. Scandinavisch design als erkend concept bestaat vanaf de jaren 50. Kenmerken zijn organische vormen, neutrale kleuren en…
Beste fauteuil in Scandinavisch design
Ben je op zoek naar de beste fauteuil in Scandinavisch design? Lees hier waar je zoal uit kunt kiezen. Ontdek historische modellen van ontwerpers als Aalto, Wegner en Jalk en…
Een tafel in Deens design kiezen
Je wilt een tafel voor je woonkamer of eetkamer in mooi Deens design. Waarom vinden we dat vintage Deens en Scandinavisch design zo mooi? En welke tafels passen het beste…