Categorieën

Wat is Scandinavisch design?

Wat is Scandinavisch design? Kenmerkend voor Scandinavisch design zijn de lichte muren, de houten vloeren en een minimalistische inrichting. Het is natuurlijk veel meer dan alleen een paar IKEA-frutseltjes kopen. De Scandinavische landen kennen een lange designtraditie die ook leunt op het vakmanschap uit de pre-industriële tijd. De Finse Alvar en Aino Aalto waren belangrijke sleutelfiguren, maar je kunt ook denken aan de Denen met Arne Jacobsen, Finn Juhl of Poul Henningsen. Ook in de andere Noordse landen ontstond het Scandinavisch design.

Het ontstaan van Scandinavisch design

Als de industriële revolutie zijn intrede doet in West-Europa in de 19e eeuw ontstaan er ook nieuwe kunststromen. Groot-Brittannië is de eerste plek ter wereld waar de rokende schoorstenen het nieuwe stadsbeeld werden. Het is dan ook niet voor niets dat hier voor het eerst weerstand kwam tegen de vervuilende industrie. Ook de massaproductie met producten van lage kwaliteit werd kritisch bejegend. De zogenaamde ‘Arts-and-crafts‘-beweging van William Morris en inspirator John Ruskin neigde juist terug naar het verleden. Een wereld waarin vakmanschap en toewijding de norm waren bij het maken van producten.

Art Nouveau

Met de komst van de Art Nouveau (ook wel Jugendstil) in de eerste helft van de 20e eeuw was het modernisme definitief daar. De jugendstil manifesteerde zich bijvoorbeeld in glaskunst, boeken, sieraden, meubels, architectuur en schilderkunst. De stroming zette zich af tegen de kunst die de 19e eeuw tot dan toe gekenmerkt had. In Denemarken zien we dan een eigen variant van de Art Nouveau: Skønvirke.

In deze tijd ontstaat ook de Bauhaus-opleiding in Duitsland, die veel invloed zou gaan hebben op het Scandinavisch design. Sociale kritiek speelde bij stromingen als Bauhaus een belangrijke rol. We leefden toen immers in een tijd van sociale onrust. Denk aan de socialistische ideeën van Marx en Engels en aan de opkomst van het communisme. De zo verguisde arbeiders in de fabriekshallen krijgen steeds meer een stem.

Foto Simone Hutsch | Bauhaus Archive Berlijn

Art Deco

Met Eerste Wereldoorlog vinden er verschuivingen plaats en wordt de Art Deco dominanter. Tijdens de wereldtentoonstelling van 1925 in Parijs krijgt deze stroming definitief zijn naam. We zitten dan middenin de roaring twenties, waar de grote oorlog al heel ver weg lijkt. Voorbeelden van verwante stromingen zijn de Amsterdamse School en de Stijl van Piet Mondriaan. Kenmerkend is het industriële design, de eenvoud en het kleurrijke gebruik van glas-in-lood. Waar Art Nouveau een maatschappijkritisch karakter heeft, is Art Deco meer een omarming van het moderne.

Waarom zijn al deze voorgangers van het Scandinavisch design relevant? Omdat ze allemaal van invloed zouden zijn en nauwelijks helemaal los gezien kunnen worden. De designers (in wording) die toen in Scandinavië leefden kregen al deze kunststromen wel op de één of andere manier mee in hun leven.

Tweede Wereldoorlog en Scandinavische landen

Geleidelijk aan komt er meer nederigheid en realisme in de Europese cultuur. Die kentering komt in ieder geval voort uit de economische crisis in de jaren dertig, de vernietigende Tweede Wereldoorlog en de dekolonisering. In de jaren veertig beginnen de Scandinavische landen naar elkaar te kijken op kunst- en designvlak. Zo zijn er diverse conferenties waarbij kunstenaars en ontwerpers uit Noord-Europa bij elkaar komen. De speerpunten zijn eenvoud, functionaliteit en esthetiek. Daarmee is het Scandinavisch design geboren.

Het begin van Scandinavisch design

Het Scandinavisch design bouwde voort op wat er al was. Zo zou het Duitse Bauhaus van grote invloed zijn als het gaat om eenvoud en functionaliteit. Geen enkele kunst- of design-stroming bestaat zonder brede erkenning. Het Scandinavisch design werd als naam pas echt bekend in de jaren 50. In 1951 winnen Tapio Wirkkala en Hans Wegner de Lunning-prijs. Deze juryprijs was een soort van Oscar voor Scandinavisch design. De internationale aandacht is een teken dat Scandinavisch design echt op de kaart staat.

Ook de economische voorspoed ten gevolge van de wederopbouw maakte dat Scandinavisch design zich ontwikkelde. Het werd voor een groter publiek een optie. Dat gebeurde op de eerste plaats in de Verenigde Staten. Afgezien van Pearl Harbour kende de VS weinig oorlogsschade op eigen grondgebied. De economie was er mede daarom snel bovenop. Scandinavisch design prijkte al snel in de magazines en op tentoonstellingen.

Foto: Firmaet Elfelt | Beeldbank Københavns Museum | Restaurant in Kopenhagen in 1937 met de kenmerkende PH-lampen van Poul Henningsen.

Wat is Scandinavisch design?

Scandinavisch design was het minimalistische alternatief voor het fascistische design, waar Europa niks meer mee te maken wilde hebben. Scandinavisch design stond voor (sociaal-)democratie. De focus op huis en gezin in plaats van de staat en de natie. Scandinavisch design gaat veel verder dan enkel meubels en huishoudelijk apparaten. Het komt tot uiting in industrieel design, architectuur, stadsplanning, elektronica, mobiele telefoons en auto’s.

Scandinavisch design als concept heeft geprofiteerd van de mythevorming en positieve beeldvorming ten opzichte van de Scandinavische landen. Marketing heeft daar natuurlijk een belangrijke rol bij gespeeld. Grote Scandinavische merken gebruiken nog steeds de positieve connectie met Scandinavië bij het verkopen van hun producten en diensten. Denk maar aan merken als Volvo of IKEA.

Scandinavisch design vandaag de dag

Vanaf de jaren 90 trekt Scandinavisch design weer meer de aandacht. Hoewel die aandacht nooit helemaal weg was. Het nieuwe succes past perfect in een wereld van nieuwe media en meer complexiteit. Wellicht zou je kunnen stellen dat de hang naar minimalisme in combinatie met kleinschalige gezelligheid wel een logische reactie is op de tijd waarin we nu leven. Internet maakt onze wereld heel veel groter en geeft veel meer keuzemogelijkheden. Ook de urgentie om duurzame, natuurlijke materialen te gebruiken sluit aan bij wat Scandinavisch design in essentie is, of in ieder geval zou moeten zijn.

Foto Taryn Elliot Pexels | Scandinavisch design nu

Wat Scandinavisch design is bij jou thuis?

De meeste woonkamers in Scandinavische design hebben witte muren om het licht te versterken. In de donkere Scandinavische wintermaanden is dit een welkom effect. In andere materialen wordt vaak voor natuurlijke tinten gekozen. Denk aan steen- en houdtexturen. Hoewel het decor voornamelijk zachte, kalmerende kleuren heeft, is er ruimte voor fellere kleuren in de details. De raambekleding is afwezig of sober en benadrukt extra het minimalisme.

In een Scandinavisch ontworpen kamer kun je ook kale houten vloeren en wit geschilderde bakstenen muren verwachten. Dat geeft een ruwe textuur, maar ook maximalisering van het licht.

Zelfs als je denkt geen Scandinavische invloeden in je huis te hebben, dan zou je weleens bedrogen uit kunnen komen. Wat de denken van de golvende vazen van Aalto? Of Aalto’s typische stoelleuningen? Of de stoelen van de Deen Wegner? Het zijn slechts enkele voorbeelden van alledaagse designtrends waarbij Scandinavisch design nog steeds een stempel drukt.

Wiki Commons | SAS Royal Hotel in Kopenhagen met onder meer de ei-stoel van Jacobsen.

Deens design

De opkomst van het Deens design in de eerste helft van de 20e eeuw speelde een belangrijke rol bij het beroemd worden van Scandinavisch design. Deens design komt tot uiting in functionalistisch design en architectuur. Onder invloed van de Duitse Bauhaus-school, gebruikten veel Deense ontwerpers de nieuwe industriële technologieën. Veel ontwerpen uit die tijd zijn iconisch geworden. Velen worden nog steeds geproduceerd en staan misschien wel in jouw huis. Denk maar aan de ei-stoel van Arne Jacobsen uit 1958. Of de kenmerkende PH-lampen van Poul Henningsens. De nadruk lag op meubels maar ook architectuur, zilver, keramiek, glas en textiel. Denemarken industrialiseerde relatief laat, waardoor het Deense design nog dicht bij het vakmanschap stond en dat uiteindelijk wist te combineren met massaproductie.

Architectuur en Deens design

In de architectuur zien we ook meubelmaker Arne Jacobsen naam en faam maken. Maar wellicht de beroemdste Deense architect is Jørn Utzon. Hij stond bijvoorbeeld aan de basis van het Sydney Opera House. Dit iconische gebouw wordt gezien als één van de architectonische wereldwonderen. In Denemarken werd de bekende The Wave later op zijn werk geïnspireerd. Dat zij de golvende flatgebouwen in het havenstadje Vejle.

Een bekende pupil van Utzon (en Jacobsen) was Henning Larsen. Hij brak een generatie later door en ontwierp diverse gebouwen in Engeland, Duitsland en Saudi-Arabië. In Scandinavië spreekt het Harpa-concertgebouw in Reykjavík en de Opera van Kopenhagen het meest tot de verbeelding.

Verder lezen: Deens design | tijdloos en toegankelijk

Eigen foto | The wave van Utzon.

Een beter beeld van wat Scandinavisch design is

Je hoeft maar het internet op of even naar de IKEA om een gevoel bij Scandinavisch design te krijgen. De beste manier om een gevoel bij iets te krijgen is door het te zien en te ervaren. Er zijn veel musea waar je terecht kunt. Het Museum of Modern Art in New York bijvoorbeeld heeft een uitgebreide expositie over Deens design. In Denemarken zelf kun je het Danish Design Centre bezoeken. Het Zweedse perspectief op Scandinavisch design vind je in het Stockholmse ArkDes-museum. In Oslo is Design og arkitektur Norge (DOGA) de place to be. En in het Finse Helsinki kun je terecht bij het Design Museum. Ook in de Benelux zijn er geregeld exposities, bijvoorbeeld in het Designmuseum van het Belgische Gent.

Vanuit de luie stoel kun je ook deze NPO-documentaire over de Aalto’s kijken of deze documentaire over Deens meubeldesign op YouTube.

Andere bekende figuren binnen het Scandinavische design

In aanvulling op de namen die al de revue passeerden nog enkele bekende Scandinavische ontwerpers. Deze lijst is natuurlijk alles behalve compleet. Wellicht geeft het wel een haakje voor verder onderzoek over wat Scandinavisch design is.

  • Hans Brattrud, Noors meubeldesigner en architect.
  • Olav Eldøy, Noors meubeldesigner
  • Olav Haug, Noors meubeldesigner en houtbewerker
  • Astrid Sampe, Zweeds textielontwerpster
  • Märta Måås-Fjetterström, Zweeds textielontwerpster
  • Bruno Mathsson, Zweeds meubelontwerper en architect
  • Kaj Franck, Fins ontwerper van onder meer glaswerk
  • Maija Isola, Fins textielontwerpster
  • Eer Aarnio, Fins plastic ontwerper (bekend van de plastic puppy)
  • Børge Mogensen, Deens meubelmaker (bekend van het danish modern-concept)
  • Hanne Kjærholm, Deens architect
  • Poul Kjærholm, Deens ontwerper en meubelmaker
  • Henning Larsen, Deens architect
  • Guðjón Samúelsson, IJslands architect (bekend van de Hallgrimskirkja in Reykjavík)

Scandinavisch design in 2022 | Inspiratie

Meer Scandinavian lifestyle?

Lees dan gerust verder.