Kerst is een van de hoogtepunten van het jaar in Scandinavië. Het is een tijd van gezelligheid en tradities. Op het menu staan bijvoorbeeld Glögg, Joulutorttu of Ris à la Malta. Ook steeds meer toeristen vinden tegenwoordig hun weg naar Scandinavië in de donkere dagen. We hebben nog wel een paar reistips voor je!
Coverfoto: Carolina Romare/imagebank.sweden.se
A. Kerststeden en kerstmarkten
Het gebrek aan zonlicht wordt met en voor kerst zeker in de steden van Scandinavië ruimhartig gecompenseerd door duizenden lampjes. Vooral steden als Kopenhagen, Oslo en Stockholm kunnen qua gezelligheid de competitie aan met de grote Duitse kerststeden. De kerstmarkten en traditionele sfeer toveren deze steden om tot een unieke belevenis.
I. Stockholm tijdens de feestdagen
In Stockholm wemelt het van de kerstmarkten. De verlichte binnenstad is het decor van de jaarlijkse ‘klappjakt‘, de jacht op kerstcadeaus. In het leuke openluchtmuseum Skansen wordt jaarlijks een grote kerstmarkt georganiseerd. Dit geldt ook voor de oude binnenstad, de Gamla Stan. Hier wordt al sinds de middeleeuwen jaarlijks kerst gevierd.
De actievelingen kunnen schaatsen op diverse ijsbanen in de stad. Dit kan bijvoorbeeld op de ijsbaan in het Vasapark of bij Kungsträdgården. In het Olympisch stadion van Stockholm kan elke winter gelanglauft worden. Hoewel het natuurlijk leuker is om dat gewoon in de natuur te doen. Op de stadspistes van Hammarbybacken kun je bovendien skiën, met en zonder sneeuw.
II. Kopenhagen tijdens de feestdagen
In Kopenhagen vind je elk jaar de drukbezochte kerstmarkt in stadspretpark Tivoli. De winkelcentra en winkelstraat Strøget worden druk bezocht voorafgaand aan de feestdagen. Het is de ideale plek voor de laatste kerstinkopen of een leuk souvenir. De kerstmarkten zijn perfect om overheen te wandelen en al die traditionele lekkernijen eens zelf uit te proberen.
Elke winter openen ook de schaatsbanen. Neem bijvoorbeeld eens een kijkje bij Frederiksberg Runddel of Broens Ice Rink (website). Een ander bijzonder evenement is de St.-Lucia-parade op 13 december. De parade gaat niet zoals elders in Scandinavië over de weg, maar door de grachten van Kopenhagen. De deelnemers peddelen in kleine kajaks, versierd met lampjes. Een typisch Deense kerstlekkernij die je zeker moet proeven, zijn de æbleskiver (letterlijk: appelschijven). Deze gefrituurde delicatesse doet nog het meest aan de oliebol denken.
III. Göteborg tijdens de feestdagen
De kerstbelevenis van het Zweedse Göteborg is vooral pretpark Liseberg. Dit is een van de oudste pretparken van Scandinavië, samen met Tivoli in Kopenhagen, Linnanmäki in Helsinki en Gröna Lund in Stockholm. Het pretpark opent speciaal voor de kerstmaanden de deuren, vanaf half november. Tickets reserveren wordt aanbevolen. Meer informatie vind je op de website.
In het stadscentrum zelf zijn op meerdere locaties festiviteiten vanaf midden november. De kerstmarkt in de historische wijk Haga is zeker een aanrader. Hier kun je elke zondag in de advent terecht. Aan de hoofdstraat Haga Nygata vind je kraampjes en kerstversieringen en leuke, ambachtelijke winkeltjes en horeca.
IV. Oslo tijdens de feestdagen
Om in Noorwegen kerst te vieren is Oslo de place to be. Heel december vind je op alle grote straten kerstversieringen. De kans op een witte kerst is bovendien in de hoger gelegen delen vrij groot. En als er een witte kerst is, dan is het tijd voor de toboggan run. Dit is een sledeparcours van twee kilometer lang, net buiten Oslo. Vanaf midden november opent het Winter Wonderland zijn deuren in het centrum van Oslo. Op deze kerstmarkt kun je shoppen en opwarmen met een kopje gløgg.
Hou je niet zo van de drukte, dan zijn er nog tal van kleinere kerstmarkten verspreid door de stad. In het Folkemuseum op schiereiland Bygdøy vind je een authentieke kerstmarkt met aandacht voor de tradities van het verleden. Hier leggen we kort uit wat je in de winter zoal kunt doen in Oslo.
Drøbak: kerststadje op een steenworp van Oslo
Op één plek kun je zelfs buiten de kerstperiode terecht. In Tregaardens Julehus is het elke dag in het jaar kerst (website). Dit voormalige gebedshuis is al sinds 1988 helemaal op kerst toegespitst. Drøbak zelf is een typisch Scandinavisch havenstadje met kleurrijke, houten huizen. Het is niet heel groot en een dagtripje vanuit nabijgelegen Oslo volstaat.
V. Helsinki tijdens de feestdagen
In de Finse hoofdstad Helsinki bewonder je de indrukwekkende kerstverlichting langs centrumstraten als Esplanade en Aleksanterinkatu. Er zijn ook sfeervolle kerstmarkten en bazaars in de stad waar je traditionele Finse kerstcadeaus vindt en geniet van heerlijke versnaperingen. Het bezoeken van kerstsauna’s is een oude traditie om te ontspannen voor de kerstviering op kerstavond. Op Onafhankelijkheidsdag (6 december) kun je bovendien een aantal feestelijke evenementen en concerten bijwonen. Op Sint-Lucia-dag (13 december) is er een stadsparade waar je de nieuwe Lucia aanschouwt. Jaarlijks wordt er een jonge vrouw gekozen die de heilige Lucia voorstelt en symbolisch het licht brengt. Verder pakt de parade groots uit met kerstelfjes, paarden en vintage auto’s.
Andere leuke plekken in Finland met kerst zijn bijvoorbeeld de oude binnensteden van Porvoo en Rauma. Ook het dorp van de Kerstman op de poolcirkel bij Rovaniemi pakt natuurlijk groots uit met kerst. Wil je echt in de stad kerst vieren en alvast je cadeaus voor thuis inslaan, dan is Tampere een mooie tweede optie na Helsinki.
VI. Bergen tijdens de feestdagen
Bergen is de oude hanzenstad van Noorwegen. In stadsdeel Bryggen vind je oude houten huizen met een kade en smalle straatjes achteraf. De ideale setting om de kerstverlichting op te hangen. Op het plein Festplassen vind je elk jaar een grote kerstmarkt met eetkraampjes en attracties. Bergen is ook beroemd vanwege Pepperkakebyen (het ontbijtkoekdorp). Dat ziet er elke kerst ZO magisch uit.
B. Achtergrond: kerst en traditie in Scandinavië
De Scandinaviërs pakken goed uit met kerst. En geef ze eens ongelijk met zulke korte dagen. Kerst in Scandinavië duurt ongeveer 13 dagen. Natuurlijk ligt de apotheose bij kerstavond en eerste kerstdag. Hoe zit dat precies?
Een traditie die uit het westen van Zweden komt is dat kerst start op 13 december. Dit is de naamdag van de heilige Sint-Lucia. Volgens de traditie worden gezinnen op die dag vroeg in de ochtend gewekt voor een ontbijt. Dit gebeurt door meisjes in witte gewaden, met kaarsjes op hun hoofd. Men eet dan de zogenaamde lussebullar. Dit zijn gele saffraanbroodjes. Bovendien staat pepparkaka (ontbijtkoek) op het menu. Wat niet voor de kleintjes is, is glögg. Het hoort bij deze dag en eigenlijk bij de gehele kersttijd. Vergelijk het met de Duitse glühwein.
Sneeuw met kerst in Scandinavië
Sneeuw met kerst is net als in de Lage Landen een vurige wens die niet zo vaak uitkomt in zuidelijk Scandinavië. Dat geldt vooral voor Denemarken en het zuiden van Zweden. De relatief warme zee zorgt vaak voor temperaturen net boven nul. Noordelijker in steden als Oslo en Stockholm is de kans op sneeuw al een stuk groter. Ga je richting Lapland, dan heb je honderd procent sneeuwgarantie.
De cadeaus met kerst in Scandinavië
Waar de kinderen in Engelstalige landen de cadeautjes op eerste kerstdag krijgen, gebeurt dit in Scandinavië vaak al voor kerst, uiterlijk op kerstavond. Net als met Sinterklaas in Nederland is er in Scandinavië ook een traditie met je schoen of slof zetten. Vanzelfsprekend vervagen oude regionale gebruiken en gaan families tegenwoordig steeds meer hun eigen weg.
In Zweden krijgen de kinderen hun cadeaus vaak op kerstavond uit handen van de kerst-tomten. Een soort van mythisch wezen, vergelijkbaar met een gnoom. In de praktijk is deze persoon een mengelmoes van de Kerstman, Sinterklaas en een gnoom. Vaak verkleedt een ouder persoon zich als hulptomte om de cadeaus te overhandigen. Niet heel verrassend: de kinderen moeten braaf zijn geweest, voor ze hun cadeaus krijgen. Een kerstcadeau noemt men in Zweden een ‘julklapp‘ en daar schuilt heel wat traditie achter.
In de 18e eeuw begonnen welgestelde mensen elkaar cadeaus te geven tijdens de kerstperiode in plaats van nieuwjaarsgeschenken, die daarvoor vaak werden gegeven. De term ‘julklapp’ (kerstklap) komt van het gebruik dat jongeren op kerstavond op het platteland langs de deuren gingen en heel hard op de deuren klopten. Aanvankelijk trakteerden ze degene die de deur opendeed op een stuk hout met daarop een flauwe of gemene boodschap. Later zou het begrip vereenzelvigd raken met het geven van echte cadeaus.
Eten en drinken: julebord
In Scandinavië eet men met kerst van het julebord, vertaald: kersttafel. Onderdeel van dit buffet zijn allerlei koude en warme gerechten. Het julebord hoort traditioneel bij kerstavond, maar wordt ook vaak door bedrijven georganiseerd voor werknemers. Zoals scholen in Nederland vaak ook een kerstontbijt organiseren voor de leerkrachten en leerlingen. Het wordt ook steeds lucratiever voor restaurants, die vaak al vroeg volgeboekt zitten in de dagen voor kerst.
Enkele traditionele gerechten die je op het julebord tegen kunt komen zijn het Deense risengrød, een soort van rijstepap. Ook schapenvlees en varkensvlees wordt vaak geserveerd, evenals de pittige worstjes (medisterpølse). Van oudsher wordt dit vlees geserveerd met zuurkool, spruitjes en lingonberry-jam (vossenbessenjam). Gelukkig gaat het julebord met zijn tijd mee en zijn er ook steeds meer vegan-varianten. Denk aan gerechtjes met seitan, hummus, bieten en venkel.
Voor de visliefhebber is er de Lutefisk, een gerecht met witvis. In de Finse keuken noemen ze dit ‘Lipeäkala‘. Hier wordt de witvis gekookt en met peper, witte saus en aardappelschotel gegeten. Wie niet vies is van een borrel kan uit de voeten met Glögg, kerstbier, julmust (wortelbier) en de Scandinavische gedestilleerde drank: Akvavit.
Natuurlijk is er nog ruimte voor een goed dessert. Zo eten ze in Zweden ‘Ris à la Malta‘. Dit is een rijstpudding afgewerkt met sinaasappel. Ook het zogenaamde ‘knäck‘ kun je terugvinden op het julebord. Dit is een Zweedse butterscotch-toffee. In Finland is de Joulutorttu (kersttaart) traditie. Dit is een zoet deeggebakje met pruimenjam. Ook de IJslanders gaan met pruimenjam aan de slag in hun gelaagde cake Vínaterte.
Scandinavische kerstdecoratie
Kerst in Scandinavië kenmerkt zich door kleuren die vergelijkbaar zijn met de rest van Europa: rood, groen, goud en zilver. Ter ondersteuning worden vaak natuurlijke kleuren zoals wit, lichtgrijs en natuurlijke houttinten gebruikt. Alles draait om gezelligheid en het is bewust of onbewust in lijn met de Scandinavische designregels. Dat betekent naast gezelligheid ook meer minimalisme dan je in veel van katholieke huishoudens terugziet tijdens de kerstdagen.
De kerstboom wordt in Scandinavië versierd met zachte witte lampjes. Typisch Scandinavische kerstdecoratie bestaat uit kerststerren, engelenklokjes, beeldjes van de Kerstman of tomte en stijlvolle adventskaarsen in klassieke of moderne kandelaars. Ter inspiratie:
C. Kerst vieren in noordelijk Scandinavië
Kerst beperkt zich in Scandinavië zeker niet tot het zuiden. Ook Lapland is een gewilde bestemming met kerst. Je onderneemt hier sledetochten met husky’s of rendieren en bewondert het adembenemende noorderlicht. Of je springt in de sauna! Je kunt ook de ski’s onderbinden of sneeuwscootertochten maken over een bevroren rivier of meer. Lapland biedt een sprookjesachtige kerstsfeer met uitgestrekte sneeuwlandschappen, besneeuwde bossen en knusse lodges.
Zelfs in Lapland vind je kerstmarkten, zij het wat kleinschaliger en gemoedelijker dan in de grote steden. Een andere optie is Jukkasjärvi, het dorp dat beroemd werd met het eerste ijshotel. Die roem heeft ook geleid tot een hoog kerstgehalte elk jaar, met heel veel lampjes en versieringen. Je kunt je voorstellen dat het ijshotel nogal snel volgeboekt is, zo rond de feestdagen. De prijzen zijn er ook naar.
Het makkelijkst reis je door Lapland vanuit de Zweedse mijnstad Kiruna of het Finse Rovaniemi. Vanuit hier kun je een auto huren en zelf op avontuur gaan in dit immense winterwonderland.
Kortom: kerst in Scandinavië
Dit was slechts een kleine greep uit de vele aspecten van kerst in Scandinavië. Kerst in Scandinavië is voor ons herkenbaar, maar bevat ook tradities die we nog niet zo goed kennen. Denk aan Sint-Lucia bijvoorbeeld. Tegelijkertijd is het een feest van herkenning met uitgebreide kerstmarkten en sfeervolle diners en bijzondere gerechten. Populaire toeristische bestemmingen buiten de steden zijn het noorderlicht, de ‘echte’ Kerstman en zijn dorp in Rovaniemi en sprookjesachtige winterlandschappen.
Naast de in dit artikel genoemde steden heeft elke middelgrote stad zijn kerstmarkten en gezelligheid, binnen en buiten. De kerstsferen ontbreken ook niet in de wintersportoorden. Denk aan het Zweedse Åre, Kittelfjäl of Sälen. In Noorwegen kun je bijvoorbeeld terecht in Hafjell, Trysil, Hemsedal, Norefjell en Geilo. De gezelligheid en traditie rondom kerst laten ook zien dat je vakantie naar Scandinavië zich geenszins hoeft te beperken tot de zomer. Voor de koukleumen is een Scandinavische jas misschien ook wel een uitkomst.
Kerstgezelligheid, winterpret en de leukste indooractiviteiten passeren de revue voor je citytrip in de winter.
Een roadtrip door IJsland in de winter geeft een heel ander beeld van IJsland dan tijdens een zomerse reis. Let wel op een aantal zaken.
IJsland is de perfecte plek voor een walvissafari. Er zijn wel 20 soorten in IJslandse wateren, waaronder de blauwe vinvis en de orka.