Hoe ziet de geschiedenis van Scandinavië er in een notendop uit? In dit chronologisch overzicht ontdek je hoe het moderne Scandinavië tot wasdom kwam, via Vikingen, renaissancevorsten en wereldoorlogen.
Coverfoto: historische kaart van Scandinavië begin 18e eeuw
Goed om te weten: dit is een overzichtspagina en kapstok waarin we doorlinken naar kleinere onderwerpen over de geschiedenis van Scandinavië.
Om te beginnen zijn er natuurlijk verschillende invalshoeken vanwaaruit je de geschiedenis van Scandinavië kunt vertellen. Vanaf de prehistorie hebben er verschillende volkeren in Scandinavië en Finland gewoond en hebben culturen zich langzaam ontwikkeld tot de landen die we nu kennen. Dat is allesbehalve een lineair proces, met veel invloeden uit andere windstreken.
Vanuit een nationaal perspectief hebben we voor Denemarken en Zweden elk een artikel over dertig musea die de nationale geschiedenis vertellen. Hieronder doen we dat niet en geven we een zo beknopt mogelijk overzicht van de geschiedenis van Scandinavië en Finland als geheel. Waar van toepassing voegen we tips om verder te lezen toe.
Hoe de moderne geschiedenis van Scandinavië begint
Tijdens de laatste ijstijd was Scandinavië grotendeels bedekt met ijs, maar na de dooi (ca. 12.000 v.Chr.) vestigden de eerste jagers-verzamelaars zich in de regio. De gesmolten ijskap liet een uniek landschap achter met fjorden, heuvels en duizenden meren. Al gauw na het verdwijnen van het ijs ontstonden er bossen en kon de arriverende bevolking zichzelf onderhouden van vissen, jagen en verzamelen. Rond 4000 v.Chr. begon de Neolithische revolutie. Akkerbouw en veeteelt kwamen uit Midden-Europa en de Pontische Steppes. De bronstijd (vanaf 1750 v.Chr.) was een tijd van bloeiende handel, metaalbewerking en handel in barnsteen. De cultuur in Zuid-Scandinavië had vermoedelijk veel gemeen met die in Midden-Europa.
De geschiedenis van Scandinavië begint net als op andere plekken met een prehistorie en een protohistorie. De prehistorie kent geen geschriften en daarom zijn we voor deze periode afhankelijk van archeologische opgravingen. Tijdens de protohistorie heeft een cultuur zelf nog geen geschriften, maar beschrijven andere culturen wel de culturen om hen heen. Zo beschreef de Romein Tacitus in zijn beroemde werk Germania (98 n.Chr.) de Suiones en Fenni, mogelijk de latere Zweden en Finnen.
Op dat moment – tijdens het Romeinse keizerrijk – verkeerde de geschiedenis van Scandinavië nog in de ijzertijd (ca. 500 v.Chr. – 800 n.Chr.). Dit zou nog zo blijven in de Vendeltijd, de voorganger van de Vikingtijd. Scandinavië kende niet echt een klassieke oudheid, maar invloeden vanuit het Romeinse Rijk – en eerder zelfs het Oude Griekenland – waren er wel. In Scandinavië zelf zijn de nodige Romeinse goederen gevonden en Scandinaviërs vochten in Romeinse huurlegers. Vanaf de Vikingtijd komen er steeds meer geschriften, beginnend met runenteksten. In het Deense openluchtmuseum Sagnlandet Lejre vind je nog reconstructies van de prehistorie en protohistorie in Scandinavië.
Finland en Noord-Scandinavië
In Finland en Noord-Scandinavië eindigde die protohistorie pas later. De uitgestrekte natuur en noordelijke ligging speelden daarbij een rol. Veel gebieden waren dunbevolkt of werden nomadisch bewoond. De Sami leefden als rendierjagers en rendierhoeders, iets wat in sommige gebieden nog tot in de 20e eeuw zo zou blijven.
In het zuiden van Finland en in de Baltische gebieden vestigden zich al in 4000 v.Chr. Oeraalse volkeren vanuit de Wolgaregio. Hoewel die volkeren taalkundig aan het Fins te linken zijn, wordt verondersteld dat de voorouders van de moderne Finnen pas in de periode 2000 v.Chr. – 500 n.Chr arriveerden vanuit het stroomgebied van de Dnjepr. Hoe het ook zij, de Finnen van de bronstijd en vroege ijzertijd combineerden landbouw en visserij met een seminomadische levensstijl.
Doorgaans wordt voor Finland het jaar 1200 geprikt als einde van de ijzertijd, wanneer Zweedse koningen naburige Finse stammen onderwerpen en nieuwe nederzettingen stichten. Finse stammen als de Tavasten en Kareliërs waren op veel vlakken technologisch best geavanceerd, maar hadden dus voor zover we weten geen zelfgeschreven bronnen. Ook de eerste steden (Porvoo, Rauma, Åbo/Turku) ontwikkelden zich pas in de late middeleeuwen onder Zweedse invloeden.
De geschiedenis van Scandinavië in de Vikingtijd
Hoewel geschiedenis meestal een geleidelijk en doorgaand proces is, zou je de Vikingtijd in Scandinavië toch in twee periodes kunnen verdelen. In de eerste periode (780-865) zien we voornamelijk lokale Vikingleiders die met kleine legertjes hun geluk overzee beproeven. Ze plunderen, brandschatten en nemen gevangenen als slaaf mee naar huis. In de tweede periode (865-1066) zien we beruchte Vikingkoningen, die de lokale leiders in Scandinavië aan zich binden. Er worden invallen gedaan en veldslagen geleverd met steeds grotere vloten. In 866 zette het Grote Heidense Leger de nieuwe toon door het Engelse York (Jórvík) in te nemen. Het leger werd aangevoerd door de zonen van Ragnar Lodbrok, bekend van de Netflixserie Vikings. Er breekt een tijd aan van grote invasielegers, permanente bezetting en zelfs kolonisering.
Zo tegen het jaar 1000 bekeren Vikingkoningen zich steeds vaker tot het christendom. In het begin was dat vaak een pragmatische keuze, omdat het macht en aanzien opleverde. Harald Blauwtand werd christen en legde het fundament van een steeds sterker Deens koninkrijk. Zoon Svein Vorkbaard breidde dit uit naar Engeland. Kleinzoon Knoet de Grote werd uiteindelijk koning van Engeland, Denemarken en Noorwegen. In het jaar 1027 wordt Knoet – nadat hij Noorse koning Olaf de Heilige verdreef – als een van de machtigste vorsten van Europa aan het Vaticaan ontvangen. Op dat moment is het einde van de Vikingtijd nabij. De Vikingkoningen zijn immers christelijk en gedragen zich net zo als andere christelijke vorsten in Europa. Historici wijzen meestal de Slag om Stamford Bridge (1066) aan als het einde van de Vikingtijd, wanneer Noorse koning Harald Hardråde de slag met de Engelse koning verliest.
Leestips voor de Vikingtijd
Op It’s Scandinavian.com lees je een aantal specifieke artikelen over de Vikingtijd. We wijdden eerder ook een artikel aan de beste boeken over de Vikingtijd.
- Artikel: Vikingen in Scandinavië
- Artikel: Vikingen en hun eten en drinken
- Artikel: Vikingen in Amerika
- Artikel: Vikingen in Oekraïne en Rusland
- Boek over Vikingen in het algemeen: Neil Price (2020), De Vikingen. (Boek)
- Boek over Varjagen langs de Dnjepr en Wolga: Cat Jarman (2021), River Kings. (Boek)
- Boek over Vikingreizen: Eleanor Rosamund Barraclough (2018), Beyond the northlands. (Boek)
De Scandinavische middeleeuwen
Vanaf de Scandinavische middeleeuwen (1066-1500) zien we steeds beter de contouren van de huidige landen. Denemarken, Noorwegen en Zweden werden dominante koninkrijken en hielden perifere gebieden als IJsland en Finland onder de duim. Zweden breidde zijn macht uit naar Finland, waar vanaf de 12e eeuw kruistochten werden georganiseerd om de regio onder Zweeds bestuur te brengen. Dit bracht het christendom en Zweedse wetgeving naar Finland, terwijl de Sami in het noorden grotendeels onafhankelijk bleven.
Denemarken domineert de middeleeuwse geschiedenis van Scandinavië. Het komt ook als machtigste koninkrijk uit de Vikingtijd. Vanaf 1397 wordt Denemarken met koningin Margrete I de leidende macht in de Kalmarunie (1397-1523). Dit koninklijke verbond verenigde Denemarken, Zweden en Noorwegen onder één kroon. Dat is de enige fase in de geschiedenis dat Scandinavië feitelijk één rijk was. De unie liep spaak op de verdeelde belangen van Zweden en Denemarken. Noorwegen kende voor de Kalmarunie nog wel een bloeiperiode (12e-13e eeuw), maar verzwakte door de pest en kwam in 1380 onder Deens bestuur.
IJsland en Groenland
IJsland was een zelfstandig gebied, en afhankelijk van je definitie een van de eerste parlementaire systemen uit de geschiedenis. In 930 n.Chr. richtten Vikingen de Althingi op, een volksvergadering waar vrije mannen wetten bespraken en geschillen beslechtten. Deze plek in de openlucht bestaat nog steeds: Þingvellir. IJsland verloor zijn onafhankelijkheid in 1262 en werd een Noorse (en later Deense) provincie. Noemenswaardig zijn ook de nederzettingen op Zuid-Groenland, die rond het jaar 1000 dankzij Erik de Rode ontstonden vanuit IJsland. Zijn zoon Leif Erikson ontdekte Amerika. Restanten van een nederzetting op het Canadese Newfoundland zijn hier bewijs van. Gedurende een groot deel van de middeleeuwen zijn de nederzettingen op Groenland bewoond, maar in de 15e eeuw verdwijnen ze. Voedselschaarste, klimatologische verslechtering, vijandige Inuit en verminderde vraag naar walrusivoor zijn mogelijke oorzaken.
De Hanzetijd
De opkomst van het Hanzeverbond vanaf de 13e eeuw beïnvloedde de economie en cultuur van Scandinavië sterk. Duitse handelssteden zoals Lübeck en Hamburg domineerden de Oostzeehandel, met belangrijke handelsposten in Bergen, Stockholm en Visby. Duitse kooplieden drukten zowel economisch als cultureel hun stempel op de kustgebieden. De Hanzen hadden sterke handelsprivileges, vooral in Noorwegen in de vishandel. De Scandinavische talen kennen ook de nodige Duitse leenwoorden uit deze tijd, iets wat later ook gebeurde toen Nederlands dominanter werd op de Oostzee. Voorbeelden van Duitse leenwoorden zijn betala (betalen), frokost (ontbijt) en fönster (raam).
De Scandinavische koningen probeerden de invloed van de Hanze te beperken. Het ontstaan van de Kalmarunie moet mede in dit licht gezien worden. Tijdens de Deens-Hanzeatische Oorlog (1361-1370) wist het Hanzeverbond toegang tot de belangrijke zeestraat de Sont te krijgen. Koning Waldemar IV van Denemarken was de aanstichter van de oorlog en vluchtte het land uit. De Hanze verloor aan macht in de 16e eeuw, mede door de opkomst van de Hollanders in de Oostzeehandel. De middeleeuwen eindigden met de Reformatie in de zestiende eeuw. De Scandinavische koningen vergrootten in deze fase hun macht en kozen voor het protestantisme.
Reformatie, renaissance en Stormaktstiden
De bekering tot het protestantisme in de 16e eeuw versterkte de koninklijke macht. Kerkelijke bezittingen werden geconfisqueerd. Hierdoor kregen koningen meer macht en meer land om de hoge adel te paaien of af te bluffen. Deze centralisatie van de macht ging gepaard met administratieve hervormingen en de invoering van efficiëntere bureaucratie.
Kort daarvoor begon het verhaal van Zweden als onafhankelijke macht opnieuw. Gustaaf Vasa (1496-1560) is vaste kost in de Zweedse schoolboeken, zoals dat in Nederland Willem van Oranje is. In 1520 ontsnapte Gustaaf Vasa aan de dood bij het Stockholms bloedbad (1520). Hier werden hooggeplaatste Zweedse edelen geëxecuteerd in opdracht van de Deense koning Christiaan II. Het doel was Zweedse opstandelingen de mond snoeren en voorkomen dat Zweden uit de Kalmarunie vertrok.
Vasa vluchtte door de provincie Dalarna, waar hij aanvankelijk weinig steun vond omdat het nieuws uit Stockholm nog niet geland was. Pas toen hij al onderweg naar de Noorse grens was, bedacht een grote groep mannen zich. Uiteindelijk leidde de opstand tegen de Deense koning tot Zwedens onafhankelijkheid en Vasa’s kroning in 1523. De beroemde langlaufwedstrijd Vasaloppet herdenkt elk jaar Vasa’s tocht door de provincie Dalarna, van de Noorse grens terug naar de stad Mora. Je zou de Vasaloppet de Zweedse versie van de Elfstedentocht kunnen noemen. Naar verluidt waren het twee skiërs die men achter de naar Noorwegen vertrokken Vasa aanstuurde, waarop hij rechtsomkeer maakte en de eer van het land redde.
Stormaktstiden
De Stormaktstiden is het zogenaamde Zweedse ‘grootmachtstijdperk’. Tijdens de 17e en vroege 18e eeuw streefde Zweden naar dominantie in Noord-Europa. Dit resulteerde in een reeks militaire conflicten, waaronder betrokkenheid bij de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) en de Grote Noordse Oorlog (1700-1721) tegen een coalitie onder leiding van tsaristisch Rusland. Onder koningen als Gustaaf II Adolf (1594-1632) breidde Zweden zijn grondgebied aanzienlijk uit met veroveringen in Finland, Duitsland en de Baltische gebieden. Langs de Delaware-rivier stichtten de Zweden zelfs hun eigen overzeese kolonie: Nieuw-Zweden.
Gustaaf II Adolf had hulp van Axel Oxenstierna (1583-1654). Deze buitengewoon invloedrijke rijkskanselier zou later ook voogd van de jonge Christina van Zweden worden. Mede met hulp van mannen als de Waals-Nederlandse investeerder Louis de Geer ontwikkelde Zweden de metaalindustrie verder, met Bergslagen als belangrijk industrieel gebied en Falun als grootste kopermijn van Europa.
Koningin Christina van Zweden (1626-1689) – dochter van de jong gestorven Gustaaf II Adolf – was misschien wel de opvallendste vorst. In tegenstelling tot haar voorgangers en opvolgers hield ze niet van het krijgsgeweld. Haar interesses lagen bij taal en cultuur, alsmede uitbreiding van de Zweedse hofhuishouding. Deze stond in Europa steeds meer bekend om intellectuele samenkomsten en culturele uitingen als opera’s, balletstukken en vuurwerkshows. Prominenten als filosoof Descartes deden het hof in Stockholm aan, op uitnodiging van Christina. De koningin verbaasde uiteindelijk vriend en vijand door af te treden, katholiek te worden en naar Rome te vertrekken.
Koninkrijk Denemarken-Noorwegen
Na de val van de Kalmarunie was Denemarken nog steeds een grootmacht, die bovendien Noorwegen nog binnenboord had. De Denen verloren in de loop van de zeventiende eeuw steeds meer terrein aan de militair sterkere Zweden. De Vrede van Roskilde (1658) was het dieptepunt, waarin Denemarken de provincies Skåne, Blekinge, Halland, Bornholm en een aantal Noorse gebieden moest afstaan. De interne strijd tussen de Deense koningen en de hoge adel hielpen zeker niet mee. In Zweden speelde een soortgelijke strijd, maar die werd verbloemd door de adel steeds meer land te geven. En land is er volop als je steeds als winnaar uit de bus komt.
De Noord-Europese renaissance
We noemen de 16e en 17e eeuw ook weleens de Noord-Europese renaissance, een periode van economische, culturele en intellectuele bloei. Scandinavië had daar een bijdrage aan, maar zeker ook de Lage Landen en Engeland. Een van de bekendste Deense intellectuelen was bijvoorbeeld Tycho Brahe (1546-1601). Deze astronoom verrichtte nauwkeurige metingen van de planetenbanen, wat de basis legde voor Keplers wetten. De Zweedse wetenschapper Olaus Rudbeck (1630-1702) ontdekte aan de universiteit van Uppsala het lymfestelsel. Hij zou niet de bekendste wetenschapper zijn die Uppsala afleverde. Dat was ongetwijfeld plantkundige en bioloog Carl Linnaeus (1707-1778).
De schaal waarop paleizen en kastelen werden gebouwd en gerenoveerd was ongekend in de geschiedenis van Scandinavië. Nogal eens werden architecten uit de Lage Landen aangetrokken. In Helsingør transformeerde Deense koning Frederik II de middeleeuwse vesting Krogen om tot Kasteel Kronborg (1574-1585). Dit bouwwerk was bewapend met kanonnen, gericht op de nauwe Sont, de poort naar de Oostzee. Daarmee speelde het kasteel een belangrijke rol bij het innen van tol. Het zou ook het decor worden van Shakespeare’s Hamlet.
Deens Koning Christiaan IV liet het elegante slot Rosenborg (1606-1624) in Kopenhagen bouwen als zomerresidentie. Slot Egeskov op het eiland Funen werd gebouwd in 1554 en is een van Europa’s best bewaarde renaissancekastelen met grachten, tuinen en een doolhof. Slot Frederiksborg in Hillerød werd in de 17e eeuw in opdracht van Christiaan IV gebouwd en is het grootste renaissancekasteel van Scandinavië.
Zweden bouwt als de grootmacht van Scandinavië
In Zweden wordt er in de zestiende en zeventiende eeuw ook wellustig op los gebouwd. Meerdere vestingen kregen een opwaardering, bijvoorbeeld de kastelen van Gripsholm, Vadstena en Kalmar. In 1621 gaf de Zweedse koning Gustaaf II Adolf de Hollanders (bondgenoten) opdracht om een maritieme handelspost te bouwen. Dit zou de stad Göteborg worden. Het doel was om toegang tot de Noordzee te hebben, buiten de Deense zeestraten om. Nederlanders hielpen bij de bouw en het ontwerp van de stad, wat nog steeds aan de grachten te zien is. Nederlands was lange tijd een officiële taal in de stad en de eerste burgemeester van Göteborg was Jacob van Dijk, geen Zweed zoals je waarschijnlijk wel vermoedt. Göteborg zou uiteindelijk uitgroeien tot de grootste havenstad in de geschiedenis van Scandinavië.
Het koninklijk kasteel Tre Kronor in Stockholm werd in 1697 door een brand verwoest. Vrij snel daarna bouwden de Zweden het huidige koninklijk paleis in barokstijl. Het is het oudste nog dienst doende koninklijk paleis ter wereld. Een ander beroemd paleis net buiten Stockholm is Drottningholm. De eerste versie werd in 1580 gebouwd, maar ook door een brand verwoest. De versie die we vandaag de dag aanschouwen, dateert uit het einde van de 17e eeuw. Noorwegen en Finland waren in de zestiende en zeventiende eeuw win-gewesten voor respectievelijk Denemarken en Zweden, waardoor hier een stuk minder gebouwd werd. Dat zou zijn weerslag hebben op de architectuurgeschiedenis van beide landen, eind 19e eeuw.
Leestips voor de Stormaktstiden
- Artikel: Kastelen in Denemarken
- Artikel: Kastelen in Zweden
- Boek: Dick Harrison 2022), De Dertigjarige Oorlog. (Boek)
- Boek: Dick Harrison (2023), Christina van Zweden. (Boek)
De weg naar moderne natiestaten
In de loop van de 18e eeuw neemt invloed van Zweden en Denemarken op het wereldtoneel verder af. Zweden verliest zoals gezegd in 1721 de Grote Noordse Oorlog, een forse klap met veel gebiedsverlies. In de jaren die volgen zijn er nog verschillende militaire conflicten met Rusland (1741-1743 en 1788-1790). In de Napoleontische tijd valt Rusland Zweeds Finland binnen, waardoor Finland als autonoom hertogdom bij het Russische Tsarenrijk wordt gevoegd. Deze Finse Oorlog (1808-1809) zou een opmaat betekenen voor de Finse onafhankelijkheid een eeuw later en was het definitieve einde van Zweden als grootmacht. Sindsdien heeft Zweden tot op de dag van vandaag in geen enkele oorlog meer gevochten. De door de Russen ingelijfde Ålandeilanden zouden wel bij de Krimoorlog betrokken worden bij de Slag om Bomarsund in 1854.
Aan de westkant van Scandinavië zien we dat Denemarken in de 18e eeuw redelijk succesvol op landbouw, (slaven)handel en neutraliteit koerst. Schepen bevoeren Europa en de Atlantische Oceaan en bevoorraden kolonies als Deens-West-Indië (Maagdeneilanden) en Groenland, dat in 1721 werd gekoloniseerd. Een groot deel van de 18e-eeuwse overzeese ijver wordt teniet gedaan wanneer Denemarken tijdens de Napoleontische oorlogen de Franse zijde kiest. De Britten nemen diverse handelsposten in en vallen de Deense vloot aan in Kopenhagen. Na het Congres van Wenen (1814) werd de unie tussen Denemarken en Noorwegen ontbonden, waarbij Zweden Noorwegen kreeg als compensatie voor het verlies van Finland. Noorwegen riep daarop de onafhankelijkheid uit en koos prins Christian Frederik als koning. Na een korte oorlog met Zweden moest hij aftreden, waarna Noorwegen als autonome staat in een personele unie met Zweden bleef bestaan.
Geschiedenis van Scandinavië: nationalisme en industrialisering
De 19e-eeuwse geschiedenis van Scandinavië kent net als elders in Europa een opleving van nationalisme. Dit leidt uiteindelijk tot de onafhankelijkheid van Noorwegen in 1905 en Finland in 1917. In Noorwegen versterkten dichter Henrik Wergeland en schilder Johan Christian Dahl bijvoorbeeld het nationale bewustzijn. In Denemarken droegen sprookjesschrijver Hans Christian Andersen en historicus N.F.S. Grundtvig bij aan de nationale identiteit. In Zweden speelden dichter Esaias Tegnér en componist Carl Michael Bellman een grote rol. In Finland hielpen eposschrijver Elias Lönnrot (Kalevala) en componist Jean Sibelius (Finlandia) de Finse identiteit vormgeven.
Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw raakt ook de industrialisering op stoom in Scandinavië. Het beroemde Götakanaal in Zweden is dan net geopend (1832). Het kanaal telt 58 sluizen en was een belangrijke schakel om ijzer en hout door het Zweedse binnenland te vervoeren – en niet via de (Deense) Sont en de Oostzee. In het landelijke Denemarken bleef de focus op landbouw liggen. Noorwegen industrialiseerde vooral in de scheepsbouw en waterkrachtindustrie. Het bouwde als onderdeel van de industrialisatie bovendien een aantal kanalen, zoals het Telemarkkanaal en het Haldenkanaal. Overigens begonnen de Scandinavische landen ook aan nationale spoorwegennetwerken, Denemarken incluis.
Het ertsrijke Zweden ontwikkelde niet verrassend een staal- en explosievenindustrie, mede door Alfred Nobel. Ook de glasindustrie zou bekend worden, net als in Finland. De Finnen bekwaamden zich verder in de hout- en textielindustrie, maar hadden onder de Russische heerschappij moeite om te moderniseren. Tussen 1866 en 1868 was er een hongersnood die het leven aan 8.5 procent van de bevolking kostte. In Tampere kon zich mede dankzij de Britse industrieel James Finlayson een textiel- en hoogovenindustrie ontwikkelen. De regio Tampere zou ook de bakermat worden van het latere Nokia. Vandaag de dag zijn de oude fabriekshallen heringericht en kun je het verleden nog steeds aanschouwen.
Omgang met de Sami
In de 19e en 20e eeuw onderdrukten Zweden, Finland en Noorwegen de Sami door een assimilatiebeleid, een donkere bladzijde in de moderne geschiedenis van Scandinavië. Sami waren zogenaamd primitief en werden door sommigen zelfs als raciaal inferieur betiteld, met de bekende schedelmetingen. Samitalen werden verboden, land werd ingenomen en er werd een nationalistische opvoeding voorgeschoteld.
Leestips voor de 19e eeuw
- Artikel: Zweedse glaskunst
- Artikel: Architectuur in Scandinavië en Finland
De geschiedenis van Scandinavië: 20e eeuw
Gedurende de Eerste Wereldoorlog wisten Denemarken, Zweden en Noorwegen met enige moeite neutraal te blijven. Na de Russische Revolutie (1917) verklaarde Finland zich voor het eerst in de geschiedenis van Scandinavië onafhankelijk. Het raakte daarop verwikkeld in een burgeroorlog tussen communistische roden en de conservatieve witte garde (1918). De witten trokken aan het langste eind onder leiding van Gustaf Mannerheim, militair en Finse volksheld in beide Wereldoorlogen.
Tijdens het interbellum (1918-1939) werd de beurskrach van 1929 en economische crisis van de jaren dertig net als elders in de wereld diep gevoeld. Dat nam niet weg dat Denemarken en Zweden bijvoorbeeld toonaangevend werden in modernistisch design, met voormannen als Arne Jacobsen, Poul Henningsen en Bruno Mathsson. In Noorwegen bloeide de literatuur met Knut Hamsun, terwijl Edvard Munch zijn expressieve schilderstijl verder ontwikkelde. Finland versterkte zijn nationale identiteit met schilder Akseli Gallen-Kallela en architect Alvar Aalto, een pionier in functionele modernistische architectuur. IJsland moderniseerde langzaam en herontdekte zijn literaire erfgoed met een schrijver als Halldór Laxness, die later de Nobelprijs voor literatuur won.
Tweede Wereldoorlog en wederopbouw
In 1940 vielen de Nazi’s Denemarken en Noorwegen binnen tijdens Operatie Weserübung. Denemarken gaf zich binnen enkele uren over en behield daardoor tot 1943 veel autonomie. De geheime joodse evacuatie naar Zweden in datzelfde jaar spreekt tot de verbeelding. Noorwegen en de geallieerden boden uiteindelijk meer tegenstand. De stad Narvik werd bijvoorbeeld zwaar bevochten vanwege de ijzerdoorvoer uit Zweeds Lapland. Koning Haakon VII en de regering vluchtten naar Londen, waar ze het Noorse verzet verder coördineerden. Zweden bleef ondanks een noemenswaardig leger neutraal en betaalde daarvoor een hoge rekening. Het leverde ijzererts aan Duitsland, wat niet in dank afgenomen werd door de geallieerden.
Finland vocht in de Winteroorlog (1939-1940) tegen de Sovjet-Unie, verloor Karelië, en sloot zich in de Vervolgoorlog (1941-1944) tijdelijk aan bij Nazi-Duitsland om terrein terug te winnen. Dat lukte in eerste instantie, maar zoals bekend zouden de Sovjets uiteindelijk aan het langste eind trekken. Voor straf moest Finland neutraal blijven, iets wat ze tot de NAVO-toetreding in 2023 volgehouden hebben. IJsland werd vanwege de strategische ligging door de Britten en Amerikanen bezet, wat economische een gunstige impact had op de lokale economie. In 1944 riep men de onafhankelijkheid uit van Denemarken, wat door de populaire Deense koning Christiaan X met felicitaties beantwoord werd.
Na de oorlog bloeiden de Scandinavische economieën. Er ontwikkelden moderne welvaartsstaten onder grotendeels sociaaldemocratisch beleid. Noorwegen werd een van de rijkste landen ter wereld en haalde maximaal profijt uit de olie- en gasvondsten in de Noordzee. Het Scandinavisch model werd wereldwijd populair en de Scandinaviërs behoren nog steeds tot de tevredenste bewoners van de planeet, volgens de vele welvaartsgerelateerde lijstjes in elk geval.
Leestips voor de 20e eeuw
Meer over de geschiedenis van Scandinavië
Op deze website lees je alles over de geschiedenis van Scandinavië. Wat bijvoorbeeld te denken van onderstaande artikelen.
Als je op zoek bent naar Vikingdorpen in Denemarken, dan zijn er een aantal goede keuzes: openluchtmusea met nagebouwde huizen, acteurs en workshops.
We weten al sinds de jaren zestig van vorige eeuw dat het een Viking was die Amerika ontdekte. Inmiddels is er meer bewijs. Hoe zit dat?
Het eten van Vikingen was opvallend divers en gebalanceerd. Zowel de landbouw als de natuur boden veel variatie en mogelijkheden.