Wanneer leefden de Vikingen? De Vikingen leefden van de late 8e tot vroege 11e eeuw. Dat is het laatste deel van een periode die historici de vroege middeleeuwen noemen.
Coverfoto: Visit Haugesund
Dat is het beknopte antwoord op de vraag wanneer de Vikingen leefden, maar ook een antwoord dat om enige nuancering vraagt. Historische fenomenen ontstaan zelden geïsoleerd of abrupt; ze zijn vaak het resultaat van langere transformatieprocessen, met uitzonderingen die de regel bevestigen.
Wanneer leefden de Vikingen?
Wanneer leefden de Vikingen? Gangbaar is dat de Vikingtijd duurde van 793 tot 1066 na Christus. De goed opgetekende plundering van het klooster van Lindisfarne op 8 juni 793 in Engeland geldt als startpunt. Koning Harald Hardråde van Noorwegen wordt doorgaans als de laatste Vikingkoning gezien. Hij sneuvelde in de slag om Stamford Bridge op 25 september 1066. Zoals zo vaak in de geschiedschrijving valt er iets af te dingen op data en jaartallen.
Het is goed om te weten wat Vikingen of Vikingr eigenlijk zijn. Vikingen waren strikt genomen niet alle Scandinaviërs van die tijd, maar zij die op rooftocht overzee gingen. De periode tussen de opkomst en ondergang van dit fenomeen wordt doorgaans als de Vikingtijd verondersteld. Nu is het zo dat plunderingen en rooftochten van alle tijden zijn, dat is op zichzelf niet zo bijzonder. Er zijn bijvoorbeeld historici die de Vikingtijd meer als een van de laatste onderdelen zien van wat we de volksverhuizingen noemen en het einde van het Romeinse Rijk.
Hoe je het ook beziet, we kunnen empirisch vaststellen dat de grootschalige Scandinavische rooftochten overzee een begin en een eind hadden, en dat de Scandinavische samenleving in deze tijd een sterke ontwikkeling doormaakte. Deze ontwikkeling zou veelbetekenend zijn voor de latere middeleeuwen in vooral Noord-Europa (Price, 2020). Laten we eerst eens kijken naar hoe het begon.
Het begin van de Vikingtijd
We duiden de plundering van het klooster van Lindisfarne in 793 als het beginjaar van de Vikingtijd. Echter, een jaar voor Lindisfarne is bijvoorbeeld al een tekst opgetekend uit naam van koning Offa van Mercia, waarin verwezen wordt naar zeevarende heidenen in Kent. Er is ook een scheepsgraf in Estland gevonden, bij het plaatsje Salme. Vermoedelijk dateren de graven uit het jaar 750. In de graven lagen gedode Scandinavische krijgers met snij-, steek- en slagverwondingen. Een van de schepen was maar liefst zeventien meter lang en geschikt voor lange reizen over zee. Puur topografisch bezien zou het ook logisch zijn dat de Vikingen hun plunderingen op de Oostzee begonnen. Dat neemt niet weg dat ze Engeland al kenden en er al eeuwenlang handelscontacten mee onderhielden.
Historici voeren graag discussies over jaartallen, maar voor de leek volstaat het om aan te nemen dat aan het einde van de 8e eeuw het aantal invallen van Vikingen sterk toenam in Noord-Europa. Het is de tijd van het Frankische Rijk van Karel de Grote, en het nog altijd sterke Oost-Romeinse Rijk in Constantinopel. Er ontstond dus geen nieuw fenomeen, maar wel een sterke trend, waarbij Vikingkrijgers overzee plunderden of brandschatten. Brandschatten betekent dat je een dorp of klooster financieel afperst en in ruil daarvoor plunder je het niet. Het betrof steeds kleine legers van Scandinavische onderkoningen die vooral slechtbewaakte plekken aanvielen.
De legers werden groter en desastreuzer
Wanneer het groot heidens leger in 865 in East Anglia arriveert, breekt een nieuwe periode aan. Vanaf dan worden het steeds vaker machtige Vikingkoningen en Scandinavische allianties die met grote vloten en legers binnenvielen. Belegeringen van steden als Londen en Parijs worden niet meer geschuwd en gaan gepaard met vele duizenden manschappen. Vanaf deze periode zien we ook dat Vikingen zich overzee vestigen. Vooral in Engeland zien we dit gebeuren.
Het einde van de Vikingtijd
De schaalvergroting zet door tot het einde van de Vikingtijd. De laatste Vikingkoningen lieten zich vaak dopen en werden christelijk. Desondanks gedroegen veel van hen zich als Vikingen met jaarlijkse plunderingen langs de Europese kusten. Knoet de Grote is een goed voorbeeld van hoe machtig Vikingkoningen konden worden. Hij was – nadat hij Olaf de Heilige verjoeg begin 11e eeuw – koning van Engeland, Denemarken en Noorwegen. Knoet ging als christelijke vorst zelfs op bezoek bij de paus in Rome.
Koning Harald Hårdrades sneuvelen in de Slag om Stamford Bridge in 1066 wordt doorgaans als het einde van de Vikingtijd gezien. Harald had als keizerlijk lijfwacht gediend in de Varangiaanse Garde van het Byzantijnse Rijk. Hij keerde terug naar Noorwegen en eiste de verloren troon op van zijn vermoorde halfbroer Olaf de Heilige. Harald sprak als echte krijgerkoning natuurlijk tot de verbeelding en paste perfect in het plaatje van de Vikingen. Toch is het einde van de Vikingtijd een veel subtielere overgang dan slechts een jaartal en een veldslag.
In de jaren 1107 tot 1110 zeilt de Noorse koning Sigurd I langs wat nu Frankrijk en Spanje is naar de oostelijke Middellandse Zee. Net als zijn voorvaderen plunderde hij de kustgebieden. Alleen noemen we het nu een kruistocht, omdat de koning christelijk is, met als einddoel het Heilige Land. Ook elders zou het geweld voor de gewone man er niet minder op worden. Het paste wellicht meer in de bekende patronen, met gewapende conflicten tussen lokale adel en oorlogen om graafschappen, hertogdommen en koninkrijken. De Scandinavische gebieden hadden de voorbije eeuwen een sterke economische ontwikkeling doorgemaakt en werden stilaan feodale koninkrijken (Denemarken, Noorwegen en Zweden), net als elders in Europa.
Boeken over wanneer Vikingen leefden?
Van alle boeken die we over de Vikingen verslonden, zijn de onderstaande drie echt goed leesbare aanraders. Het werk van Neil Price is buitengewoon boeiend en geeft je een brede basiskennis van de Vikingen. Het gaat ook uitvoerig in op de afbakening van wanneer Vikingen leefden. Eleanor Rosamund Barraclough heeft een boek geschreven over de reizen die de Vikingen maakten, met daarin oog voor de onwaarschijnlijke avonturen die ze beleefden. Ze beschrijft bijvoorbeeld ook de Vikingen in Amerika.
- Neil Price (2020), De Vikingen. (Boek)
- Eleanor Rosamund Barraclough (2018), Beyond the northlands. (Boek)
Ook op deze website lees je nog veel meer over de Vikingen en de geschiedenis van Scandinavië. Wellicht vind je onderstaand iets naar jouw smaak. Wat aten Vikingen bijvoorbeeld? Of waar leefden ze?
Hoe de Lotta Svärd-beweging Finse vrouwen mede emancipeerde en bijdroeg aan de toegang tot de arbeidsmarkt in de 1e helft van de 20e eeuw.
Hoe was het leven in Scandinavië tijdens het vikingtijdperk? De populaire geschiedenis vertelt ons namelijk vooral over de invallen in onze gebieden.
Het eten van Vikingen was opvallend divers en gebalanceerd. Zowel de landbouw als de natuur boden veel variatie en mogelijkheden.