Architect Jørn Utzon groeide op in havenstad Aalborg en werd wereldberoemd. Die faam dankt hij niet aan een Scandinavisch gebouw, maar aan een creatie aan de andere kant van de planeet: het Sydney Opera House. Anno nu is dat misschien wel het beroemdste gebouw van het zuidelijke halfrond. Natuurlijk valt er nog meer te vertellen over deze bijzondere Deen.
Coverfoto: © Utzon Archives / Aalborg University & Utzon Center
Jørn Utzon: wereldwijd gerenommeerd architect
Een op leeftijd zijnde Jørn Utzon (1918–2008) kreeg in 2003 de prestigieuze Pritzker Architecture Prize als eerbetoon voor zijn bijdragen aan de architectuur. In 2007 werd het operagebouw van Sydney opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Daarmee was Utzon een van de weinigen die deze eer bij leven kreeg. We vertellen in dit artikel het verhaal van een van de grootste architecten van de 20e eeuw.
Jørn Utzons vormende jaren
Utzon zag het levenslicht in Kopenhagen, maar groeide op in Aalborg. Zijn vader kreeg er een baan als scheepsingenieur en als kind bracht Utzon veel tijd door op en om de scheepswerf. Daar ontstond zijn fascinatie voor functionele vormgeving, kenmerkend voor Scandinavisch design. Ook Utzons maritieme voorliefde werd er ongetwijfeld sterk door aangewakkerd. Hij hield er in zijn latere leven erg van om te varen en op het water te zijn.
Hoewel Utzon dyslectisch was en slecht scoorde op school, ontwikkelde hij een sterk ruimtelijk inzicht. Hij zei zelf dat hij gebouwen in zijn hoofd kon afmaken zonder ze te tekenen. Modellen en maquettes gebruikte hij liever dan schetsen.
Opleiding en inspiratie
In 1937 begon Utzon zijn studie aan de Koninklijke Deense Kunstacademie, waar veel beroemde Deense designers hun vormende jaren genoten. Hij was onder de indruk van de beroemde Zweedse architect Erik Gunnar Asplund, die de weg bereed voor een functionalistische Scandinavische architectuur. Na het afstuderen in 1942 vluchtte Utzon vanwege de oorlog naar Stockholm, waar hij samenwerkte met andere bekende architecten als Arne Jacobsen en Alvar Aalto.
Na de oorlog werkte Utzon mee aan wederopbouwprojecten in Denemarken. Hij ontwikkelde het idee van “additieve architectuur”. Dat zijn gebouwen die modulair worden opgebouwd, zodat uitbreiding later nog mogelijk is. Die denkwijze bleef een rode draad in zijn werk.
Reizen en invloeden
Van 1947 tot 1949 reisde Utzon door Marokko, de VS en Mexico. In Marokko leerde hij over islamitische architectuur en de waarde van lokale materialen. In de VS ontmoette hij grote gevestigde architecten als Frank Lloyd Wright en Mies van der Rohe. In Mexico bezocht hij de Maya-complexen Uxmal en Chichén Itzá. Die bouwwerken – tempels op hoge plateaus – inspireerden zijn latere ontwerpideeën. Hij noemde het zelf een van zijn meest indrukwekkende architectonische ervaringen.
Sydney Opera House
In 1957 won Utzon de prijsvraag voor het Sydney Opera House. Zijn ontwerp werd in eerste instantie afgewezen, maar won toch mede dankzij Fins-Amerikaans jurylid Eero Saarinen. Het gebouw, met zijn witte, schelpvormige daken, werd wereldwijd een architectonisch icoon.
Utzon werkte vanuit Denemarken en bezocht Sydney aanvankelijk niet. Hij baseerde het ontwerp op de ligging van kasteel Kronborg – in Helsingør aan het water. De gevel verandert voortdurend van uiterlijk wanneer je eromheen loopt – het gebouw toont zich vanuit elke hoek anders.
De bouw begon in 1959, maar liep al snel tegen technische en politieke problemen aan. De complexe dakconstructie bleek lastig uitvoerbaar. Utzon bedacht een systeem waarin alle dakonderdelen uit segmenten van één cirkel kwamen. Zo konden ze prefab worden gemaakt. Toch leidde een conflict met de Australische overheid ertoe dat hij in 1966 het project verliet. Veel van zijn interieurideeën zijn daardoor niet uitgevoerd.
Jørn Utzon was meer dan een architect
Utzon was veel meer dan een architect. De JU1-lamp uit 1947 werd een succes en werkt net als de PH-lampen met lagen. De lamp is nog steeds verkrijgbaar en in vergelijking met andere designlampen best betaalbaar. De lamp komt in verschillende uitvoeringen, waaronder messing, wit en staal.
Latere carrière
Utzon werkte aan projecten over de hele wereld, zoals de Melli-bank (1962) in het Iraanse Teheran of het parlementsgebouw in Koeweit (1982). Dat laatste gebouw is geïnspireerd op een bedoeïenentent en heeft invloeden uit de islamitische architectuur. Utzon ontwierp ook een woning voor hemzelf op het Spaanse eiland Mallorca. Het huis luistert naar de naam Can Lis (1971) en kijkt fraai uit over de zee. Het bestaat uit losse vertrekken rond binnenplaatsen, gemaakt van lokaal zandsteen en beton.
Zijn meest geprezen Deense project is de Bagsværd Kirke (1976). Utzon was een meester in het combineren van het alledaagse met het buitengewone. Van buiten is de kerk sober en industrieel, maar binnen zorgen golvende betonnen gewelven en indirect licht voor een hemels effect. Utzon zei zelf dat hij geïnspireerd was door wolken: “Ik heb een ruimte gemaakt die omhoog verdwijnt.”
Utzon werkte bij zijn latere werken veel samen met zijn zoons. Zo kwam Musikhuset Esbjerg (1997) tot stand met hulp van zoon Jan. Het combineert strakke lijnen met ook weer knipogen naar het maritieme, wat meer dan past bij havenstad Esbjerg. De gevel is bekleed met witte keramische tegels, een subtiele verwijzing naar het Sydney Opera House. De lichte, open foyer bestaat uit achthoekige kolommen die doen denken aan een bos van masten.
Bezoek het Utzon Center in Aalborg
Het Utzon Center (2008) in Aalborg is een cultureel centrum aan de waterkant van de Limfjord. Het is door Jørn Utzon ontworpen met hulp van zijn zoon Kim. Het gebouw weerspiegelt zijn jeugdherinneringen aan de scheepswerven van Aalborg. Het centrum biedt tentoonstellingen over architectuur en design, waaronder een permanente expositie over Utzons leven en werk. Je kunt in het Utzon Center ook genieten van Restaurant JØRN, dat fraai uitzicht biedt over de fjord.
Meer over Jørn Utzon en ander Scandinavisch design
We hebben ook nog deze interessante tips voor als je van Jørn Utzon en Scandinavisch design houdt.
- It’s Scandinavian – Artikel over Scandinavische architectuur.
- Libris.nl – Design- en architectuurhandboek: ‘Fiel, C. & Fiel, P. (2017), Modern Scandinavian Design’.
- The Guardian – Memoriam uit 2008: ‘My memories of architect Jørn Utzon’.
- Sydney Opera House – Artikel uit 2018: ‘How Mexico, Iran and China shaped Utzon’s Opera House’.
Lees ook vooral verder in onze artikelen over Deens en Scandinavisch design!
Hanglamp in Scandinavisch design – Artek, &Tradition en Louis Poulsen
Welke hanglamp in Scandinavisch design past het beste in jouw interieur? Kies je voor de bekende verlichting van Artek, &Tradition en Louis Poulsen? Of ga je voor een vintage PH-lamp…
Beste wandlamp Scandinavisch design
Ben je op zoek naar een wandlamp in Scandinavisch design? En ben je benieuwd welke het best in je interieur past? We zetten geprezen modellen als die van Alvar Aalto…
Een tafel in Deens design kiezen
Je wilt een tafel voor je woonkamer of eetkamer in mooi Deens design. Waarom vinden we dat vintage Deens en Scandinavisch design zo mooi? En welke tafels passen het beste…