De PH-lampen van Poul Henningsen behoren tot de meest gewilde items binnen het Scandinavisch design. Het succesverhaal gaat terug naar de roaring twenties. Ontdek meer over het leven van deze uitvinder, sociaaldemocraat in hart en nieren en opinieschrijver.
Coverfoto: Louis Poulsen & Wetouch Imagework | PH 5-lampen van Poul Henningsen
Als Poul Henningsen in 1894 geboren wordt, zijn het vooral nog petroleumlampen en kaarsen die bij veel Denen thuis staan. Het is op dat moment 15 jaar geleden dat Thomas Edison een commercieel bruikbare gloeilamp uitvond. Tegen de tijd dat Poul Henningsen volwassen is en carrière maakt, hebben steeds meer huishoudens elektrische lampen. Ook de straatverlichting gaat beetje bij beetje over van gasverlichting op elektrische verlichting.
Poul Henningsen dacht al in zijn jonge jaren na over verbeteringen. Zo vond hij onder andere een opblaasbare fiets uit, waarmee hij als zestienjarige een prestigieuze beurs verdiende. Enkele jaren later zou hij ook straatlantaarns ontwerpen voor de gemeente Kopenhagen. Een succes werd dat niet. Hij worstelde net als andere ontwerpers met de schittering van elektrisch licht. Die is nu eenmaal vele malen sterker dan bij andere lichtbronnen.
Poul Henningsen in de twenties en het ontstaan van de PH-lamp
In 1925 werd in Parijs de Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels modernes gehouden. Deze tentoonstelling bracht een internationaal gezelschap ontwerpers, kunstenaars en architecten bij elkaar. Denk aan Victor Horta, Hendrik Berlage en Willem Dudok. Voor Poul Henningsen zou de expositie in Parijs een doorbraak betekenen. Sterker, hij werd nog tijdens zijn leven de grote man als het ging om lichtdesign.
Een van zijn eerste antwoorden op de schittering van elektrisch licht was de Pariserlampen, waarmee hij op de tentoonstelling in Parijs hoge ogen gooide. Uiteindelijk vervolmaakte Poul Henningsen zijn design bij de PH 3-lamp.
Wat de lamp zo bijzonder maakte
Het ontwerp van de PH-lampen is opgebouwd uit verschillende lagen of schotels en creëert een diffuus licht. De stijl paste perfect bij de tijdgeest van de jaren twintig, waar art deco en modernistische stromen als Bauhaus de trend zette. Henningsen zelf nam afstand van beide stromen, maar zijn idealen haakten zeker in op die van Bauhaus: industrieel ontwerp voor de massa. Een aantal gerenommeerde Bauhausontwerpers en niemand minder dan de Fin Alvar Aalto sloten de PH-lamp meteen in hun hart. De populariteit van zijn creatie stelde hem in staat om zijn veelbelovende werk voort te zetten.
De PH 3-lamp zou een honderdtal opvolgers krijgen. Ze werden in huizen, horeca, winkels en fabrieken gebruikt. Er waren verschillende uitvoeringen: muurlampen, tafellampen en hanglampen. Poul Henningsen wilde dat zijn PH-lampen een ruimte goed verlichtten, zogezegd zonder de vervelende schittering. Je moest erbij kunnen werken en ontspannen. In samenwerking met de (nog steeds) populaire fabrikant Louis Poulsen verkreeg Henningsen in 1928 een patent op zijn unieke lampontwerp.
Poul Henningsen en de geboorte van de PH 5-lamp
In 1958 introduceerde Poul Henningsen de PH 5. De filosofie bleef onveranderd: zachte, niet-verblindende verlichting. De armatuur bestaat uit meerdere schermen die het licht zachtjes en gelijkmatig verspreiden. Dit zorgt voor een warme, diffuse verlichting, ideaal voor woonkamers, eetruimtes en andere gezellige omgevingen. De PH 5-lamp werd door collega’s geroemd om het technische vernuft en de perfecte belichting. Tegenwoordig is de lamp vooral geliefd om zijn esthetische waarde en stijlvolle uitstraling. Er is ook een meer recente mini-uitgave van de PH 5, die wat goedkoper is en eleganter oogt in kleinere ruimtes.
Een ander bekend ontwerp dat ook uit 1958 dateert, is de PH Kogle. Dit ontwerp werd bekend als de PH Artichoke. In de voorbije jaren zien we dat dit meesterwerk van Poul Henningsen veelvuldig door contemporaine ontwerpers opgepakt wordt. Een bekende verbastering is een soortgelijke lamp met panelen, maar dan in dennenappelvorm. Ook IKEA werkt zo nu en dan met de PH-stijl, bijvoorbeeld de ‘IKEA PS 2014’-hanglamp.
Maatschappelijke betrokkenheid en creatief talent
Het leven en werk van Poul Henningsen kun je niet los zien van zijn tijd. Al is het maar omdat hij ontzettend geëngageerd was en een sociaaldemocraat in hart en nieren. Hij streefde naar ontwerpen die functioneel waren en voor iedere arbeider betaalbaar. Dat laatste lukte door de enorme populariteit niet altijd. Je zou kunnen zeggen dat Henningsen op dat vlak aan zijn eigen succes ten onder ging.
Creativiteit zat Henningsen in de genen. Naast ontwerpen hield hij van schrijven en schilderen. Zijn moeder was schrijfster en feministe Agnes Henningsen en zijn vader was journalist en satirisch schrijver Carl Ewald. Heel verrassend is het dan ook niet dat Henningsen zelf in de jaren 20 en 30 schreef voor een krant als Politiken en het blad Kritisk Revy. In zijn rol als redacteur streed hij overtuigend tegen de traditionele kunststijlen.
Henningsens ideeën over esthetiek kwamen uiteindelijk samen in een allesomvattende visie op vorm en inhoud. Hij streefde praktische hervormingen na, vanuit humanistisch oogpunt. De mens stond centraal, niet het ontwerp. Naast opiniemaker en productontwerper was hij ook architect, onder meer in Kopenhagens stadspretpark Tivoli.
De Tweede Wereldoorlog
In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog publiceerde hij regelmatig, waarbij hij zich afzette tegen rechtsradicale stromen in de Deense samenleving. Hij maakte in datzelfde licht ook Danmarksfilmen, een politiek geëngageerde film in opdracht van het Deense ministerie voor buitenlandse zaken.
Nadat de nazi’s binnenvielen behield Denemarken in eerste instantie een aanzienlijke mate van zelfbestuur. Toen de spanningen in 1943 opliepen en de Duitsers orde op zaken stelden, besloot Henningsen om naar Zweden te vertrekken. Hij vluchtte samen met die andere grote ontwerper uit Denemarken, Arne Jacobsen. De joodse Jacobsen was samen met Henningsen onderdeel van de beroemde joodse evacuatie naar Zweden. Henningsen zelf was overigens niet joods, maar moest gezien zijn linkse denkbeelden wel vrezen voor zijn leven.
Zie voor meer informatie: ‘Denemarken in de Tweede Wereldoorlog‘
Conclusie
Poul Henningsen nam zo’n vijftig jaar lang deel aan het publieke debat, maar werd dankzij ontwerpen als de PH 5-lamp vooral bekend als het lichtgenie van de 20e eeuw. Ondanks zijn politieke betrokkenheid ging hij nooit de politiek in. In dat kader is het wellicht interessant dat hij stelde: “Politieke kunst is slecht, maar alle goede kunst heeft iets politieks” (Fiel, C. & Fiel, P. 2017).
Het is bijna een eeuw geleden dat de eerste PH-lamp gepatenteerd werd. Sindsdien hebben de modellen van Henningsen in miljoenen huiskamers gehangen of gestaan en zijn vele ontwerpen erop geïnspireerd. Je kunt de PH 5-lamp uit 1958 tegenwoordig in alle kleuren en maten kopen. Ze worden nog steeds door Louis Poulsen gemaakt en verkocht.
Meer informatie over Poul Henningsen en zijn PH-lampen
- Dansk Biografisk Leksikon over Poul Henningsen (Deens)
- Danmarks Nationalleksikon over de PH-lampen (Deens)
- Fiel, C. & Fiel, P. (2017), Modern Scandinavian Design. Verkrijgbaar via Google Books
- Munch, A. V. (2021). Conspicuously Quotidian: Poul Henningsen on Bauhaus and the Art of Promoting Danish Modern. Academia.edu.
- Teilmann-Lock, S. (2020). History and current status of design in Scandinavia. SSRN.
Verder lezen over Deens en Scandinavisch design?
Op It’s Scandinavian lees je niet alleen over Poul Henningsen en z’n PH-lampen. We zetten regelmatig de verschillende facetten van Deens en Scandinavische design in de spotlights. Wellicht vind je ook het verhaal van Zweeds glasdesign interessant.
Wat is Scandinavisch design vroeger en nu?
Wat is Scandinavisch design? Het is een minimalistische en functionele ontwerpstijl uit Noord-Europa. Scandinavisch design als erkend concept bestaat vanaf de jaren 50. Kenmerken zijn organische vormen, neutrale kleuren en…
Beste wandlamp Scandinavisch design
Ben je op zoek naar een wandlamp in Scandinavisch design? En ben je benieuwd welke het best in je interieur past? We zetten geprezen modellen als die van Alvar Aalto…
Hanglamp in Scandinavisch design – Artek, &Tradition en Louis Poulsen
Welke hanglamp in Scandinavisch design past het beste in jouw interieur? Kies je voor de bekende verlichting van Artek, &Tradition en Louis Poulsen? Of ga je voor een vintage PH-lamp…