Jelling was een belangrijk machtscentrum in de Vikingtijd en speelt een belangrijke rol in de geschiedenis van Denemarken. Vanuit deze locatie zijn vele connecties te maken met verschillende historische gebeurtenissen en zelfs met het heden.
Coverfoto: It’s Scandinavian, de kerk en de runenstenen van Jelling
Wat maakt Jelling zo belangrijk voor Denemarken?
Wat maakt een klein dorp op het platteland van Jutland zo belangrijk voor de geschiedenis van Denemarken? Vikingkoning Harald Blauwtand claimde hier rond het jaar 965 Denemarken te hebben verenigd. De voorheen heidense Denen zouden voortaan christen zijn. Dat deed Harald op een runensteen ter ere van zijn vader Gorm de Oude en moeder Thyra Danebot. Deze steen kun je nog steeds aanschouwen en wordt gezien als de geboorteakte van Denemarken (Nationalmuseet). Jelling was vanaf toen een belangrijk machtscentrum voor Denemarken.
Een geboorteakte past natuurlijk perfect in het verhaal van een natie. De historische nuance is dat we niet precies het beginpunt kennen van Denemarken, als dat er überhaupt is. Ook waren er al christenen in Denemarken voordat Harald aan de macht kwam. Er zijn overigens meerdere redenen dat de Denen Jelling als belangrijke plaats zien. Zo gaat de stamboom van het huidige Deense koningshuis zelfs helemaal terug tot Gorm en Thyra.
Historisch kader: Harald Blauwtand en zijn familie
Vermoedelijk waren de voorouders van Gorm ook al koningen, maar daarvan weten we niet met zekerheid wie dat waren. Wat we wel weten, is dat er na Gorm drie uiterst machtige koningen regeerden. Harald Blauwtand is al genoemd. Hij dankte zijn naam vermoedelijk aan een rotte tand die zichtbaar was als hij grijnsde. Hij werd ook koning van Noorwegen en breidde het Deense koninkrijk met geweld uit.
Harald staat daarnaast bekend als een bouwer. Zijn bouwactiviteiten in Jelling zullen zonder meer tot ontzag hebben geleid onder zijn onderdanen in Denemarken. Verder legde hij heerwegen, bruggen en ringforten aan (Skeie, 2024). De contouren van die perfect ronde forten zijn in Aggersborg (Jutland), Fyrkat (Jutland) en Trelleborg (Sjælland) nog goed te zien en te bezoeken. Harald verbond diverse delen van zijn rijk en dat is ook de reden dat het moderne bluetooth naar hem vernoemd is. Haralds nageslacht was minstens zo ambitieus. Veel plezier had hij daar niet van, al was het maar omdat zijn zoon Sven Vorkbaard tegen hem in opstand kwam. Dat kostte Harald in 987 het leven. Sven dankte zijn naam aan zijn baardgroei in de vorm van een tweetandige vork.
Sven Vorkbaard en Knoet de Grote, de ambitieuze zoon en kleinzoon
In de zomer van 991 doemde een vloot van Deense krijgsheren op aan de Engelse kust. Deze Vikingen plunderden plaatsen als Folkestone, Sandwich en Ipswich en versloegen een Engels leger bij Maldon (University of Chicago, z.d.). Het was het begin van een nieuwe periode van invallen met steeds grotere vloten. Hierbij is het goed om te weten dat zich vanaf de 9e eeuw veel Deense en andere Scandinavische kolonisten in Engeland hadden gevestigd, vooral in het noorden en oosten. Dat maakte Engeland zowel een vertrouwd gebied als een aantrekkelijke prooi voor Deense koningen. Sven Vorkbaard nam als koning al snel een hoofdrol. Zijn drie compagnons waren volgens een Engelse kroniekschrijver: plundering, brandstichting en doodslag (Skeie, 2024).
Svens zoon Knoet de Grote bouwde een groot Noordzeerijk op. In 1028 verdreef hij de Noorse koning Olaf Haraldsson, waarna zijn rijk Engeland, Denemarken en Noorwegen omvatte. Hij trouwde met Emma van Normandië, de weduwe van de verdreven Engelse koning Æthelred. Knoet onderhield als koning banden met de paus en andere christelijke vorstenhuizen in Europa. De oorsprong van al deze machtsopbouw ligt dus in Jelling. Historici spreken daarom ook wel over de Jellingdynastie.
Wat is Kongernes Jelling en wat kun je er zien?
Kongernes Jelling is dat waar je de navigatie op kunt instellen. Het is het bezoekerscentrum en museum bij de UNESCO-werelderfgoedsite van Jelling. Het geheel ligt middenin het dorp met veel open ruimte. Je ontdekt rondom het museum de Jellingrunestenen, twee grafheuvels en een kerkje. Hoewel Jelling echt maar een klein dorpje is, is er wel een bakkerijtje en twee koffietentjes.
In het museum zelf vind je eveneens een restaurant. Waar je echt voor komt, zijn natuurlijk de interactieve exposities over Gorm, Thyra, Harald en het leven in Denemarken in de Vikingtijd. Ook de overgang naar het christendom wordt mooi belicht. Op het dak van het museum kun je over de omgeving uitkijken. Je ziet bijvoorbeeld waar de oude palisade liep. Daar kun je weer beneden ook langs wandelen. De palisade was vermoedelijk niet eens zozeer om een nederzetting te beschermen, maar om Haralds macht te etaleren (Kongernes Jelling, z.d.). Ook de contouren van een enorme steenzetting in de vorm van een Vikingschip zijn in het gras aangegeven.
Praktische informatie
Er is een kleine parkeerplaats dicht bij het museum. Voor campers en laadpalenliefhebbers is er ook een grote parkeerplaats op een paar minuten lopen. Je komt er door op Kollegievej 22 te navigeren. Het museum is bijna het hele jaar open. De openingstijden variëren per seizoen. Tickets zijn in het hoogseizoen duurder dan in het laagseizoen, maar kinderen tot 18 jaar zijn altijd gratis. Het buitengedeelte van het museum, met de grafheuvels, palisade en kerk, is altijd toegankelijk. Kijk voor de zekerheid altijd even op de website van het museum.
Gebruikte en interessante bronnen over Jelling en Denemarken
Onderstaande boeken en websites zijn hierboven gebruikt als bron voor meer (historische) context. De boeken van Price en Skeie zijn goed leesbaar en buitengewoon interessant als je meer over de Vikingtijd wilt lezen. Vooral het boek van Price is een vrij omvattend overzichtswerk over wie de Vikingen waren.
- Neil Price (2020), De Vikingen. Een Nieuwe geschiedenis. (Boek)
- Tore Skeie (2024), Wolventijd. De strijd om een Vikingrijk aan de Noordzee. (Boek)
- University of Chicago (z.d.), ‘The Battle of Maldon’. Penelope. (Website)
- Kongernes Jelling (Website)
Kijktip bij de Jellingdynastie!
Op NPO Plus kun je de Danefæ (The excavation) kijken. Deze Scandinavische serie uit 2025 is een originele toevoeging aan het toch al rijke Deense kijkaanbod. Danefæ betekent overigens niet ‘opgraving’, maar is een middeleeuwse wet die regelt dat kostbare bodemschatten tot de staat toebehoren. Zo verdwijnen belangrijke relikwieën niet in privécollecties. De serie gaat erover hoe een archeologe die bij een klein museum werkt alle eer aan haar man moet laten, die nogal vol van zichzelf is en directeur is van het Nationaal Museum in Denemarken.
Voor je bezoek aan Jelling en Denemarken
Waar blijf je slapen in de buurt van Jelling? Het leuke vestingplaatsje Fredericia is zeker een aanrader, net als het stadje Vejle. Buiten de schoolvakanties zit je vaak wel goed met je mogelijkheden in deze hoek van Denemarken. In het hoogseizoen is tijdig boeken slim. Verder ligt ook Legoland in de buurt van Jelling.
Meer reistips
Als je toch in Jutland bent, bekijk dan ook eens de leukste bezienswaardigheden. Jelling ligt in het zuidwesten van Denemarken en naast Legoland is daar nog een heleboel te beleven. Het ligt bovendien relatief dicht bij Nederland en België. Je bent er vaak in een werkdag rijden.
Van de Vikingen tot en met de moderne tijd, we tippen de musea die je echt wil bezoeken tijdens je volgende vakantie in Denemarken.
Kopenhagen is ideaal als je naar de kerstmarkt wilt. Geniet van de gezelligheid, koop je kerstcadeaus of maak een rondje op de ijsbaan.
Breng Deens design in huis met de PH-5 Mini van Louis Poulsen. Deze hanglamp combineert perfect licht met de genialiteit van Poul Henningsen.
Denemarken heeft een aantal mooie en leuke steden. Kopenhagen, Odense en Århus zijn de populaire drie, maar welke plaatsen zijn er nog meer?