Het Finse nationale bewustzijn zweept op in de negentiende eeuw en tal van Finse schilders maken in binnen- en buitenland prachtige meesterwerken. Achteraf noemen we dit de gouden eeuw van de Finse kunsten. Bekende schilders uit die tijd zijn Akseli Gallen-Kallela, Helene Schjerfbeck, Albert Edelfelt en Pekka Halonen.
Coverfoto: Albert Edelfelt, Boys Playing on the Shore (1884)
Een Finse gouden eeuw voor de kunsten
Tussen 1880 en 1910 zien historici en kunstkenners een gouden eeuw voor de Finse kunsten. De term ‘eeuw’ moet uiteraard met een korreltje zout genomen worden en een hele harde afbakening is het ook niet. Hoe kwamen de Finnen hier? Finland was in deze periode een groothertogdom onder bestuur van tsaristisch Rusland. Die Russische overheersing, alsmede de opkomst van het nationalisme in Europa, maakten dat de Finnen steeds meer een nationaal bewustzijn ontwikkelden. Nationalisme werd net als elders in Europa vooral gevoed door de intellectuele en elitaire klasse, waartoe ook de Finse kunstenaars behoorden.
De Finnen en hun voorouders woonden al voor de oudheid in het huidige Finland, maar hadden nog nooit een Finse staat gevormd. Vanaf de middeleeuwen veroverden Zweedse koningen steeds meer gebied op Finse volksstammen. Het waren daarmee ook de Zweden die kastelen en steden stichtten en veel later ook hielpen om te industrialiseren. Dat wil zeggen: de Zweedse adel was de dominerende klasse in Finland met het kapitaal en bijbehorende initiatieven. Vanaf de 18e en 19e eeuw namen de Russen het stokje over, nadat de Zweden meerdere oorlogen hadden verloren.
Het nationalisme drukt zijn stempel op de kunsten
Het was Elias Lönnrot die in de eerste helft van de negentiende eeuw de Kalevala opstelde. Dit is een bundeling van mondeling overgeleverde volksverhalen uit het huidige Finland, Karelië en schiereiland Kola. Lönnrots werk wordt nog steeds als een van de belangrijkste bouwstenen van het Finse nationale bewustzijn gezien. Voor de schilderkunst, literatuur, muziek en architectuur betekende de Kalevala nieuwe inspiratie.
Ook schrijver en dichter Johan Ludvig Runeberg was in deze periode belangrijk voor de Finse nationale identiteit. Hij schreef het epos Vänrikki Stoolin tarinat en versterkte het nationale bewustzijn actief. Het Finse volkslied is overigens op het epos geïnspireerd. Het verhaal erachter gaat over de moed en opoffering van Finse soldaten tijdens de Finse Oorlog (1808–1809). Runeberg benadrukte het heldendom van gewone mensen, zoals de eenvoudige soldaat Sven Dufva en de munitievoorzienster Lotta Svärd. Om Lotta Svärd is een levendige cultus ontstaan, waar ook het feminisme inspiratie in vond.
Belangrijke kunstenaars uit de Finse gouden eeuw
Mannen als Runeberg en Lönnrot plaveiden de weg voor een nieuwe garde. Belangrijke namen uit die bijzonder productieve fase van 1880 tot 1910 zijn de Finse schilders Akseli Gallen-Kallela, Pekka Halonen, Albert Edelfelt, Helene Schjerfbeck en Eero Järnefelt, maar ook beeldhouwer Emil Wikström, componist Jean Sibelius en schrijver Eino Leino. In de Finse architectuur is Eliel Saarinen in deze periode de grote naam met onder andere het centraal station in Helsinki van zijn hand.
Dat veel van deze beroemdheden Zweedse voorouders hadden en meestal zelf Zweeds spraken, maakte overigens weinig uit. Men omarmde het Fin-zijn. Op de Wereldtentoonstelling in Parijs (1900) genoot ook het Finse expositiepaviljoen veel belangstelling.
Finse schilders en hun stijl
De gouden eeuw van de Finse schilderkunst werd gekenmerkt door realisme en nationalisme. Belangrijke Finse schilders uit deze periode zijn, naast de bovenstaand al genoemden: Pekka Halonen, Elin Danielson-Gambogi, Maria Wiik, Hugo Simberg en Magnus Enckell. Zij hadden al talentvolle voorgangers in landschapsschilders als Fanny Churberg en de broers Von Wright.
Opvallende schilderijen uit deze periode
Wat zijn over het algemeen de meesterwerken van Finse schilders uit deze periode? Natuurlijk is er keuze te over, maar volgende schilderijen genieten veel bekendheid. Ze zijn ook gekozen omdat ze allen belangrijke onderwerpen uit de Finse schilderkunst aansnijden. Zowel mens als natuur staan centraal en er is bovengemiddeld veel interesse in de Finse cultuur en de volksverhalen.
Lemminkäinens moeder (1897)
Akseli Gallen-Kallela schilderde een krachtig beeld van moederlijke liefde, waarin de moeder haar dode zoon uit de rivier haalt. Het schilderij is net als veel andere werken van Kallela gebaseerd op de Kalevala en daarmee duidelijk een eerbetoon aan het Finse nationale cultuur.
Onder het juk (1893)
Eero Järnefelt schilderde een realistisch tafereel van boerenarbeid en kinderarbeid. Het illustreerde de harde leefomstandigheden van de plattelandsbevolking in de uitgestrekte bosgebieden. Deze zogenaamde slash-and-burn is een eeuwenoude landbouwtechniek waarbij bos wordt gekapt en verbrand om de bodem vruchtbaar te maken.
De herstellende (1888)
Helene Schjerfbeck toont een ziek meisje dat bij een tafel zit, omringd door zacht licht en sobere kleuren. Het schilderij geldt als haar doorbraak en laat ook de gevoeligheid van de Finse schilderkunst zien.
Finse schilders en de natuur
De grote Finse schilders haalden veel inspiratie uit de natuur. Bossen, meren en uitgestrekte landschappen zijn kenmerkend voor hun werk. Schilders als Akseli Gallen-Kallela, Eero Järnefelt en Pekka Halonen gebruikten het Finse landschap niet alleen als decor, maar ook als symbool voor nationale identiteit.
Veel Finse schilders verbeeldden niet alleen de zomerse natuur, maar ook de winter met besneeuwde bossen, bevroren meren en helder winterlicht. De winter werd een krachtig thema om de eenzaamheid, stilte en schoonheid van het Finse landschap te tonen. Zo vingen kunstenaars als Helene Schjerfbeck, Pekka Halonen en Eero Järnefelt in hun schilderijen het bijzondere licht en de sfeer van de Finse winter. Iedereen die wel eens in de winter in Scandinavië komt, zal dat licht en de sfeer herkennen.
Uitgelicht: Landschap van Koli (1928)
Het schilderij ‘Landschap van Koli (1928)’ van Eero Järnefelt is relatief laat geschilderd, toen Finland al een zelfstandige staat was. Het doet echter zeker niet onder voor eerdere werken van de Finse natuur. Je ziet het uitzicht vanaf de heuvels van Nationaal Park Koli, in Noord-Karelië. De stijl is realistisch en opbeurend en vertaalt het prettige gevoel dat veel Finnen bij de natuur hebben. Mocht je in Finland zijn, dan is Koli en het Pielinen-meer nog steeds een fantastische plek om te wandelen en te kamperen.
Latere Finse schilders
In de verdere 20e eeuw traden nieuwe Finse schilders op de voorgrond, zoals Tyko Sallinen, Eero Nelimarkka, Ragnar Ekelund en Wäinö Aaltonen. Zij introduceerden modernistische stijlen als expressionisme, kubisme en abstractie in de Finse schilderkunst. Hun werk werd minder nationalistisch en meer persoonlijk of experimenteel. Ondanks nieuwe kunststromen, met eigen vormen en kleuren, keren veel Finse kunstenaars voor inspiratie steeds weer terug naar de Finse natuur.
Meer over Finse schilders en Finland
Wil je meer over Finse schilders en hun schilderijen weten? Kansallisgalleria.fi is een grote kunstdatabase en samenwerking van de grote kunstmusea in het land. Er zijn prachtige werken gedigitaliseerd. Mocht je ooit in Helsinki komen, ga dan zeker naar het Ateneum-kunstmuseum, waar werken van bovenstaande Finse schilders ruim vertegenwoordigd zijn.
Wil je meer over Finland weten? Lees dan vooral verder op It’s Scandinavian en ontdek meer over de Finse natuur en beroemde architecten als Aino en Alvar Aalto.
In 2026 tovert Oulu en het Noord-Finse achterland zich om tot cultuurhoofdstad van Europa. Verwacht kunst, natuur, moderniteit en traditie.
Bomarsund is één van de toeristische trekpleisters op de Ålandeilanden. Het bezoekerscentrum vertelt het verhaal van dit voormalige kustfort.
De Åland-eilanden of Ålandseilanden liggen precies tussen Zweden en het vasteland van Finland in de Oostzee. Het is een geliefde vakantieplek met veel zonuren.
Het Paimio-sanatorium in Finland is een mensgerichte en functionalistische ‘healing machine’, ontworpen door Alvar en Aino Aalto.