Het Paimio-sanatorium in Finland is een van de eerste en grootste meesterwerken van architect Alvar Aalto. Het gebouw staat bekend om zijn vooruitstrevende ontwerp, elk detail gewijd aan het herstel van longpatiënten.
Coverfoto: ©PaimioSanatorium
Het Paimio-sanatorium in Finland
Het Paimio-sanatorium ligt fraai in de bossen in het zuidwesten van Finland, niet ver van de stad Turku en zijn prachtige archipel. Tegenwoordig is het Paimio-sanatorium (website) in Finland een cultureel centrum en toeristische bestemming. Je kunt er rondleidingen volgen (tip!) en zelfs overnachten. Zo ervaar je zelf de weldaad van Aalto’s mensgerichte architectuur.
In de jaren dertig van de vorige eeuw was het sanatorium broodnodig. Er was toen nog geen antibiotica beschikbaar, wat tuberculose moeilijk behandelbaar maakte. Toen antibiotica in zwang raakte tijdens en na de Tweede Wereldoorlog was het sanatorium op zichzelf niet meer nodig en werd het gebruikt als ziekenhuis.
Architectonische context
Het sanatorium was al bij oplevering in 1933 een baken van modernistisch design en functionalisme. De jaren twintig en dertig waren een tijd van snelle veranderingen en experimenten in de architectuur. Traditionele decoratieve stijlen werden ingeruild voor moderne, sobere ontwerpen die functionaliteit boven alles plaatsten. Denk maar eens aan art deco of de sobere ontwerpen van Walter Gropius en zijn Bauhaus-collega’s.
Alvar Aalto ging zijn eigen weg, hoewel je zeker de invloeden van Bauhaus en zijn fascinatie voor de Italiaanse renaissance in zijn werk terugzag. Hij ontwierp het sanatorium mede in samenwerking met zijn vrouw Aino. Het was een zogenaamd gesamtkunstwerk. Dat wil zeggen dat de architect alles tot in het kleinste detail regelt. Zo werden de lampen zo ontworpen dat er geen stof op kon neerdwarrelen, zie bijvoorbeeld onderstaande plafondlampen. Stof is immers problematisch voor longpatiënten.
Aalto’s ontwerp zou bovendien invloed hebben op hoe we in de decennia erna, en nog steeds, onze ziekenhuizen bouwen en inrichten. Hoewel het ontwerp zo’n honderd jaar oud is, zul je veel nog herkennen uit hedendaagse ziekenhuizen. Onderstaand zie je een glimp van de entreehal en de receptie.
De mens in harmonie met zijn omgeving
Het Paimio-sanatorium in Finland is misschien wel het beste voorbeeld van de mensgerichte ontwerpfilosofie van de Aalto’s. Niet voor niets worden ze vaak als humanistische ontwerpers geduid. Het doel was om een ruimte te creëren die zowel functioneel als esthetisch een bijdrage leverde aan het genezingsproces van de tuberculosepatiënten. Rust en frisse buitenlucht waren een essentieel onderdeel van de behandeling, wat de bosrijke locatie van het sanatorium verklaart.
Het gebouw bestaat uit eenvoudige en langgerekte asymmetrische vormen. De grote ramen en terrassen aan de zuidkant waren gericht op het maximaliseren van zonlicht en daglicht. De oriëntatie van het gebouw, de plaatsing van de kamers, en de vele balkons en dakterrassen zijn allemaal ontworpen met het oog op de patiënt. Patiënten vertoefden regelmatig op de dakterrassen om ademhalingsoefeningen te doen.
Het Paimio-sanatorium als een van de eerste gesamtkunstwerken in Finland
Alvar Aalto ging bij het ontwerpen van het Paimio-sanatorium verder dan enkel het gebouw zelf. Ze ontwierp hij ook het meubilair. De Paimio-stoel is daarvan het beroemdste voorbeeld. De stoel heeft gebogen houten armleuningen en poten en werd oorspronkelijk gemaakt van beukenhout, maar vanaf 1934 volledig van berkenhout. Dit ontwerp was functioneel en elegant.
De Paimio-stoel was zo ontworpen dat patiënten ademruimte hadden als ze in de stoel zaten. Je ziet dat de zitting zo is, dat je ‘opengeklapt’ zit en een beetje naar achter leunt. Alvar Aalto deed het gebruik van metalen buizen in de ban. Metaal glinsterde en voelde soms koud aan. Hout bevatte volgens Aalto veel betere eigenschappen.
Wasbakken, lampen en natuurlijke materialen
Aalto ontwierp niet-spattende wasbakken om het geluid van stromend water te dempen en zo rust te bevorderen. De verlichting in de kamers was strategisch geplaatst om schittering en verblinding te voorkomen, een topic waar ook de beroemde Deense lampdesigner Poul Henningsen indertijd mee bezig was. In onze hedendaagse ogen lijken dat soort toepassingen logisch, maar het is daarbij goed om je te realiseren dat elektrisch licht pas in het einde van de negentiende eeuw uitgevonden werd.
De trappen in het sanatorium zijn breed en laag, om de kortademige patiënten te sparen. Aalto ontwierp het kleurenschema van het interieur in samenwerking met decoratief kunstenaar Eino Kauria. Dit omvatte de gele vloeren in het hoofdtrappenhuis, kleurrijke muren in de gangen, donkere plafonds in de patiëntenkamers en oranje balkonleuningen.
Daar waar patiënten tegen de muur leunden of ermee in contact kwamen, werden grijze vlakken aangebracht, zodat eventuele verkleuring niet zou opvallen. Naar verluidt had Aalto spijt van de felle gele kleur, maar liet hij het omwille van financiële overwegingen ongewijzigd.
Het sanatorium was verder uitgerust met een eetzaal, waar je nu nog steeds heerlijk kunt lunchen en koffie drinken. Er was ook een bibliotheek en er waren regelmatig filmavonden. De deurklinken van de diverse ruimtes en toiletten waren zo ontworpen dat je niet met je mouw kon blijven hangen, hoewel we niet helemaal zeker weten of dat de hoofdreden van het ontwerp is.
Gebruikte materialen
Het Paimio-sanatorium onderscheidde zich door de innovatieve materialen en technieken die de Aalto’s gebruikten. Waar andere moderne ontwerpers zoals Mies van der Rohe en Le Corbusier staal en glas gebruikten, kozen de Aalto’s bewust voor hout. Hout zat bijvoorbeeld in de kozijnen en gaf het Paimio-sanatorium een warme uitstraling, onvergelijkbaar met andere ziekenhuizen in Finland in die tijd.
Het gebruik van gebogen hout zoals gebruikt in de Paimio-stoel was revolutionair. Het liet zien hoe hout op nieuwe manieren gebruikt kon worden. Tegelijkertijd moeten we opmerken dat Aalto voor het sanatorium terughoudend was in het gebruik van hout, als we het vergelijken met de bibliotheek van Viipuri, die hij in 1935 afleverde. Deze bibliotheek was veel speelser en had houten trapleuningen en golvende houten plafonds.
De Aalto’s waren ook pioniers in het gebruik van multiplex-technieken, die hen de mogelijkheid boden om hout in ongekende vormen te buigen. Dit maakte niet alleen nieuwe ontwerpen mogelijk, maar zorgde ook voor lichtgewicht en duurzame meubels. Hun werk met hout legde mede de basis voor de Scandinavische designstijl die later wereldberoemd werd. Geïnspireerd door Aalto’s gebogen multiplexmeubels en Charles Eames’ gegoten multiplex, zou Grete Jalk later haar Plywoord GJ Chair (MoMA.org) ontwerpen.
Nalatenschap van het Paimio-sanatorium binnen en buiten Finland
De invloed van het Paimio-sanatorium reikte ver buiten Finland en inspireerde een nieuwe generatie ontwerpers en architecten over de hele wereld. Het gebruik van natuurlijke materialen, de focus op licht en ruimte, en het streven naar een kalmerende omgeving zijn elementen die vandaag nog steeds relevant zijn.
Het sanatorium is niet alleen een gebouw; het is een holistisch ontwerp dat laat zien hoe architectuur een rol kan spelen in de genezing en het welzijn van mensen. Door een focus op menselijke ervaring en het gebruik van innovatieve technieken en materialen, werd het Paimio-sanatorium in Finland een model voor mensgerichte architectuur en een inspiratiebron die de tand des tijds heeft doorstaan.
Websites, boeken en andere bronnen over de Aalto’s
- Op It’s Scandinavian lees je ook een breder artikel over Alvar Aalto en zijn vrouw Aino.
- Er is ook een artikel over Scandinavische en Finse architectuur.
- Het boek ‘Modern Scandinavian Design‘ behandelt de Aalto en is een fraai naslagwerk voor Noords en Scandinavisch design.
Verder lezen over Finland en Scandinavisch design?
Wil je meer lezen over Scandinavië en design? Bekijk bijvoorbeeld eens wat Scandinavisch design nu eigenlijk is. Of lees verder over Finland dat naast Paimio-sanatorium nog veel meer te bieden heeft.
Hanglamp in Scandinavisch design – Artek, &Tradition en Louis Poulsen
Welke hanglamp in Scandinavisch design past het beste in jouw interieur? Kies je voor de bekende verlichting van Artek, &Tradition en Louis Poulsen? Of ga je voor een vintage PH-lamp…
Beste fauteuil in Scandinavisch design
Ben je op zoek naar de beste fauteuil in Scandinavisch design? Lees hier waar je zoal uit kunt kiezen. Ontdek historische modellen van ontwerpers als Aalto, Wegner en Jalk en…
Beste wandlamp Scandinavisch design
Ben je op zoek naar een wandlamp in Scandinavisch design? En ben je benieuwd welke het best in je interieur past? We zetten geprezen modellen als die van Alvar Aalto…