De Finse architect Alvar Aalto heeft tegenwoordig een fraai museum in de universiteitsstad van Jyväskylä. Alvar Aalto was – mede gesterkt door zijn vrouw Aino – de meester van het zogenaamde gesamtkunstwerk, een ontwerp waarbij elk detail gericht is op de gebruiker.
Coverfoto: Juho Kuva, Aalto-huis in Helsinki
Aalto: architect en bohemien
Alvar Aalto is zonder meer een van de meest toonaangevende architecten van de 21e eeuw. Al wandelend door het Aalto-museum in Jyväskylä ontdek je de bijzondere ontwikkeling van een architect, bohemien en visionair. Er zijn echter nog andere plekken waar je meer kunt leren over het leven en werk van Aalto. In dit artikel geven we een korte rondleiding door de bijzondere wereld van Aalto.
Aalto’s gedachtegoed
Als jonge debuterende architect onderzocht Aalto al hoe de mens zich moest verhouden tot zijn omgeving. Hij zag in technologische vooruitgang en industrialisatie een belangrijk wapen om de maatschappij te democratiseren. Tegelijkertijd signaleerde hij ook hoe het mis kon gaan. Denk maar eens aan de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Een van de eerste oorlogen waar de industriële productie de doorslag gaf.
Alvar Aalto stond met zijn ideeën zeker niet alleen. Tijdgenoten als lichtontwerper Poul Henningsen dachten veelvuldig na over de kansen en valkuilen die industrialisatie met zich mee bracht. We zien dit vanaf de jaren twintig van de 20e eeuw ook terug in kunststromen als art deco en Bauhaus. Aalto liet zich inspireren door de architectuur in renaissancesteden als Florence. Brunelleschi was zijn favoriete renaissancearchitect.
Het was dan ook niet gek dat de huwelijksreis met zijn echtgenote Aino Marsio naar Italië voerde. Het stel trouwde in 1924 en rondde in 1926 het eerste werk af in Seinäjoki, niet ver van Aalto’s geboortedorp Kuortane. Aino werkte als architect voor Aalto’s kantoor. Naar verluidt was Aalto de kunstenzinnige en Aino meer down to earth, wat een sterke combinatie bleek.
De architect Aalto en zijn stijl
Dat eerste werk – het burgerwachtgebouw van Seinäjoki – maakt een klassieke indruk, waarbij Alvar Aalto duidelijk met zijn Italiaanse inspiratie experimenteerde. Het gebouw heeft kantoor- en woonverdiepingen en opvallende architectonische elementen, zoals een in Pompeïaanse stijl geschilderde zaal. Er is ook een binnenplaats ontworpen voor militaire oefeningen. Mocht je het gebouw willen bezoeken, tegenwoordig vind je hier het Lotta Svärd-museum, een vrouwenbeweging met een bijzondere historie.
Het Paimio-sanatorium
Alvar en Aino Aalto’s eerste wereldberoemde meesterwerk is misschien wel het Paimio-sanatorium, dat tussen 1928 en 1933 gereedkwam. Het sanatorium is een functionalistisch gesamtkunstwerk pur sang. De zieke, herstellende tbc-patiënt staat centraal en elk element van het gebouw en het interieur staat daarvan in dienst.
Concreet betekende dit dat de belangrijkste ruimtes van het sanatorium veel daglicht kregen, in contrast met donkere ziekenhuizen elders. Meer in detail werd nagedacht over een nieuw type stoel, waar tbc-patiënten het meeste lucht in kregen. De Paimiostoel van Alvar Aalto is nog steeds een populair designobject. Hij brak met de traditie om ijzeren buizen te gebruiken. De gehele stoel, maar vooral de armleuningen moesten van hout zijn. Hout glinsterde niet en voelde niet koud aan, zoals metalen buizen. Een ander geinig detail zijn de ronde wasbakken, die gespetter van water minimaliseerden. Over elk detail werd nagedacht.
Materialen en veelvoorkomende kenmerken
In 1935 wordt de bouw van de bibliotheek van Viipuri afgerond. Viipuri behoorde destijds bij Finland, maar werd tijdens de Winteroorlog van 1939-1940 door Stalin ingepikt. In deze bibliotheek zie je dat Alvar Aalto als architect langzaam tot een eigen stijl komt. De witte muren worden afgewisseld met Karelisch hout, dat bijvoorbeeld in de trapleuningen terugkomt. De lampen zijn verwerkt in het plafond, zonder schittering, wat ook vrij revolutionair was voor die tijd. Daarmee haalt Aalto op speelse wijze de natuur naar binnen en is hij minder minimalistisch als sommige tijdgenoten. Bekend is ook het golvende en houten plafond, dat de akoestiek versterkt.
De Aalto’s bleven trouw aan traditionele en natuurlijke materialen als grenenhout, berkenhout en bakstenen. Alvar noemde het gebruik van plastics eens: ‘drugstore architecture‘. De bakstenen waren vaak wit geverfd, maar er zijn ook bekende werken met rode bakstenen, waaronder het gemeentehuis van Säynätsalo (1950-1952).
Aalto is meer dan een architect: Artek
Alvar en Aino Aalto ontwierpen meubels, lampen, glaswerk, textiel en allerhande interieuraccessoires. Om die producten op een professionele wijze op de markt te brengen, werd in 1935 het bedrijf Artek opgericht. Artek is nog steeds een gerenommeerd designermerk dat bovendien het werk van de Aalto’s springlevend houdt.
De oprichters van Artek waren Alvar en Aino Aalto zelf, Maire Gullichsen en Nils-Gustav Hahl. Voor Maire en haar man – industrieel Harry Gullichsen – zouden de Aalto’s Villa Mairea ontwerpen. Dit woonhuis en kunstwerk in één is vandaag de dag ten noorden van de stad Pori te bezoeken. De samenwerking met het echtpaar Gullichsen was niet alleen vriendschappelijk voordelig, maar zeker ook commercieel.
Alvar Aalto mocht dankzij hen de houtpulpfabriek van Sunila ontwerpen, inclusief de arbeiderswoningen en sociale voorzieningen. Waar men dacht dat ‘deze bohemien’ vast niet op tijd zou leveren, bleken Aalto’s architectonische plannen tijdig tot in de puntjes gereed. Sunila werd uitermate goed ontvangen, waardoor Aalto ook voor andere projecten in de industrie in beeld kwam.
De Aalto-ster was inmiddels ook internationaal rijzende. Aanwezigheid op de wereldtentoonstellingen van Parijs (1937) en New York (1939) droeg daar zeker aan bij. Bekend van de tentoonstelling in Parijs is bijvoorbeeld de Aalto-vaas (of Savoy-vaas, vernoemd naar het ontwerp van het gelijknamige hotel in Helsinki). De vaas staat symbool voor het waterrijke Finland en is inmiddels wereldwijd een gewild designobject, geproduceerd door glasfabrikant Iittala.
Na de Tweede Wereldoorlog
De oorlogsjaren waren weinig productief voor architect Alvar Aalto en zijn vrouw. Finland had bovendien met Nazi-Duitsland tegen de Russen gevochten. Hoewel deze collaboratie uit lijfsbehoud was, kwam het de reputatie van Finnen niet ten goede. De jaren veertig eindigen in een regelrechte ramp, wanneer Aino Aalto kanker krijgt en overlijdt.
Alvar Aalto hertrouwde uiteindelijk met architect Elissa Aalto en zou tot zijn eigen dood in 1976 nog vele meesterwerken afleveren. Een daarvan is toch zeker Kolmen Ristin kirkko (driekruizenkerk) in het Finse plaatsje Imatra. De kerk belichaamt Aalto’s benadering van architectuur. Het is een samensmelting van de praktische en esthetische behoeften van de lutherse kerkganger.
In de jaren zestig doet Aalto zijn kerkontwerp nog eens dunnetjes over in een klein bergdorp in de Italiaanse Apennijnen: de Riola-parochiekerk. Symbolisch bezien is daarmee de cirkel rond. Aalto haalde in zijn jonge jaren inspiratie in Italië en keert er uiteindelijk terug met eigen werk.
De kroon op Aalto’s werk als architect is misschien wel de Finlandia Hall in Helsinki. Dit skyline-onderdeel van Helsinki werd in 1971 voltooid. Het is een iconisch congres- en concertgebouw dat bekendstaat om zijn moderne vormgeving, in harmonie met de omgeving. Het gebouw weerspiegelt Aalto’s streven naar functionaliteit en esthetiek, met een interieur dat zowel warme houtaccenten als een ruimtelijke indeling bevat. Aalto pakt bovendien uit met zijn lampencollectie. Zo is de A110-lamp aanwezig, die de looks heeft van een steelhandgranaat.
Meer informatie over de architect Alvar Aalto
Er is een uitgebreide website met diverse musea en heel veel achtergrondinformatie: Alvaraalto.fi/en. Je vindt op YouTube een ietwat gedateerde – doch informatieve – documentaire over de architect Aalto. Er is ook een indrukwekkende documentaire over de Aalto’s uit 2020. Deze is helaas wat moeilijker te vinden online.
- Fiel, C. & Fiel, P. (2017), Modern Scandinavian Design. Verkrijgbaar via Google Books
- Teilmann-Lock, S. (2020). History and current status of design in Scandinavia. SSRN.
Aalto zelf in huis halen?
Wil je ontwerpen van de Aalto’s in huis halen? Zoals gezegd bestaat Artek nog steeds, evenals glasfabrikant Iittala, en het is booming business. Dit geeft de tijdloosheid en visuele aantrekkelijkheid van hun ontwerpen aan.
Verder lezen over Finland en Scandinavisch design?
Op deze website vind je nog veel meer over Finland en Scandinavië. Van design en geschiedenis tot de leukste reisbestemmingen, we bieden een zo breed mogelijk Noords palet. Bekijk bijvoorbeeld eens dit artikel over Scandinavische en Finse architectuur of het artikel over wat Scandinavisch design nu eigenlijk is.
Beste fauteuil in Scandinavisch design
Ben je op zoek naar de beste fauteuil in Scandinavisch design? Lees hier waar je zoal uit kunt kiezen. Ontdek historische modellen van ontwerpers als Aalto, Wegner en Jalk en…
Beste wandlamp Scandinavisch design 2025
Ben je op zoek naar een wandlamp in Scandinavisch design? En ben je benieuwd welke het best in je interieur past? We zetten geprezen modellen als die van Alvar Aalto…
Hanglamp in Scandinavisch design – Artek, &Tradition en Louis Poulsen
Welke hanglamp in Scandinavisch design past het beste in jouw interieur? Kies je voor de bekende verlichting van Artek, &Tradition en Louis Poulsen? Of ga je voor een vintage PH-lamp…