Waar leefden de Vikingen? Ze leefden in de vroege middeleeuwen, kwamen oorspronkelijk uit Scandinavië en reisden, handelden en plunderden zich een weg door Europa. Ze kwamen zelfs tot gebieden die nu tot Iran, Canada en Noord-Afrika behoren.
Coverfoto: Dylan Kereluk, L’anse aux Meadows, Newfoundland, Canada
Dat is het korte antwoord op waar de Vikingen leefden, maar ook wat kort door de bocht. Er is legio historisch bewijs van waar de Vikingen zoal kwamen en leefden. Het Vikingverhaal laat ook zien hoe verbonden de wereld al was in de vroege middeleeuwen. Zo was er handelswaar uit India, reisden er Afrikanen en Arabieren handelend door Europa en werd er walrusivoor vanuit Groenland aangevoerd.
Waar leefden de Vikingen?
De Vikingen leefden op de eerste plaats in de gebieden die we nu Denemarken, Noorwegen en Zweden noemen. Hoewel Scandinavië nog geen echte steden had, waren er in Noord-Europa al eeuwenlang zogenaamde ‘emporia’. Dit waren handelscentra waar men vanuit de omgeving naartoe trok om goederen te verhandelen. Voorbeelden van deze centra zijn Hedeby in Noord-Duitsland, Ribe en Jelling in Denemarken, Kaupang in Noorwegen, en Birka en Uppsala in Zweden. In dit artikel lees je meer over hoe het leven van Vikingen in Scandinavië eruitzag.
In het noorden van Zweden en Noorwegen leefden Sami net als nu. Vaak leefden Vikingen en Sami met of langs elkaar. Langs de hele Noorse kust zijn Vikingnederzettingen gevonden, ook boven de poolcirkel, op de Lofoten. We weten dankzij de verslagen van het hof van koning Alfred de Grote dat er in de 9e eeuw een Viking op audiëntie kwam, genaamd Ottar (Ohthere in het Engels). Ottar was afkomstig uit Hålogaland in Noord-Noorwegen, waar ook de Lofoten bij horen. Hij was een koopman en avonturier die naar eigen zeggen tot aan de Witte Zee gevaren had, waar de Bjarmiërs woonden.
Waar de Vikingen overzee kwamen
De Vikingen vestigden zich volgens het middeleeuwse manuscript Landnámabók rond het jaar 870 in IJsland. Ze stichtten nederzetting bij Reykjavík. Op gunstige plekken langs de kust en in vruchtbare valleien werden boerderijen gebouwd. Ruim honderd jaar later koos de in IJsland verbannen Erik de Rode het ruime sop naar Groenland. De westkust van het eiland werd een belangrijke pion in de handel van walrusivoor, met nederzettingen als Brattahlíð, Hvalsey en Herjolfsnes. Rond het jaar 1000 bereikte Eriks zoon Leif Erikson vermoedelijk Amerika. Dat weten we uit de saga’s, maar ook door de nederzetting L’Anse aux Meadows op Newfoundland. Naar verluidt was dit een tussenstation voor scheepsreparatie en bevoorrading.
Wetenschappers zoeken al decennia naar waar het eindstation van de Amerikaanse Vikingreizen lag. Het hout van L’Anse aux Meadows was afkomstig van bomen die niet noordelijker stonden dan in New Brunswick. Dat ligt ten zuidoosten van het huidige Quebec. De Vikingen noemden hun Amerikaanse overzeese land in elk geval Vinland (letterlijk wijnland). We hebben vooralsnog geen zekerheid over de exacte locatie, maar weten bijvoorbeeld wel dat de Vikingen handelden met de inheemse bevolking. Zo is er op Groenland een buffelhuid gevonden, afkomstig van de buffels op de Amerikaanse prairies.
Op de Britse eilanden
Hoe zat dat in Europa? De Vikingen vestigden zich op verschillende strategische plekken op de Britse Eilanden. Ook de Faeröer tussen IJsland en Schotland waren logischerwijs prooi voor de Vikingen. In Schotland stichtten ze nederzettingen op de Orkney-eilanden, Shetland-eilanden en de Hebriden. Aan de oostkust van Ierland stichtten ze steden als Dublin (Dyflin), Wexford (Veisafjǫrðr) en Waterford (Veðrafjǫrðr). In Engeland vestigden ze zich vooral in het noorden (Northumbrië) en oosten (Danelaw), met belangrijke centra in steden als York (Jorvik), Lincoln, Derby en Leicester. De Vikingen die hier leefden, spraken Oudnoors, wat nog steeds aan bepaalde woorden in sommige Engelse dialecten te horen is. Ook de plaatsnamen getuigen van de Vikinginvloeden. Denk aan plaatsen eindigend op -by (Grimsby), -thorpe (Scunthorpe), -thwaite (Applethwaite), -holm (Kirkholm) en -kirk (Kirkby).
Continentaal Europa
In Frankrijk vestigden de Vikingen zich vooral langs de Seine, met Rouen als belangrijk centrum in het hertogdom Normandië, dat in 911 officieel werd toegekend aan Vikingleider Rollo. Ook plunderden en bezetten de Vikingen steden als Parijs en Nantes. In de Lage Landen vielen de Vikingen geregeld binnen, waarbij Dorestad (bij het huidige Wijk bij Duurstede) een belangrijk doelwit was vanwege zijn bloeiende handel. Antwerpen en Gent werden in de 9e eeuw meerdere malen getroffen door Vikingaanvallen. Zoals Rollo Normandië kreeg, zo werden Deense Vikingleiders Rurik van Dorestad en Godfried Haraldson in de loop van de 9e eeuw kortstondig hertog van de Friezen, onder het gezag van de Frankische koning.
Zuidelijker in Europa werd geplunderd, maar zijn geen langdurige vestigingsplaatsen bekend. De islamitische slavenmarkten in Andalusië waren waarschijnlijk lucratief voor de Vikingen. De plunderingen gingen namelijk gepaard met vele tot slaafgemaakten. Ook het huidige Portugal, Marokko en Algerije kregen te maken met zowel Scandinavische handelaars als plunderaars. In de 11e eeuw zouden de Normandiërs – afstammelingen van Rollo – nog in Zuid-Italië regeren.
Oostelijker in het Middellandse Zeegebied kwamen de Vikingen vermoedelijk minder vaak. Wel wisten ze via de grote Russische en Oekraïense rivieren (Wolga en Dnjepr) en de Zwarte Zee de grote stad te bereiken: Miklagard. In onze eigen geschiedschrijving kennen we deze plaats als Constantinopel, nu Istanbul. Constantinopel was in die tijd een van de grootste steden op Aarde en stond onder het bewind van de Byzantijnse keizer. Beroemde Vikingen als de latere Noorse koning Harald Hårdrade dienden als keizerlijke lijfwacht. Deze Varangiërs waren beroemd en berucht in Europa en de Arabische wereld.
Oost-Europa en verder…
In het boek River Kings beschrijft historica Cat Jarman hoe Zweedse Vikingen, bekend als Varjagen, langs de rivieren de Wolga en de Dnjepr leefden. Ze drongen diep door in Oost-Europa en zetten handelsroutes op in de richting van de Zwarte Zee, de Kaspische Zee en zelfs Bagdad. Ze stichtten langs de rivieren nederzettingen als Staraja Ladoga (Aldeigjuborg), Novgorod (Holmgarðr) en Kyiv (Kœnugarðr). Deze handelsoperaties waren minder op plunderen ingesteld zoals in West-Europa.
Dat ‘minder’ moet je overigens met een flinke korrel zout nemen. Er zijn legio voorbeelden van gewelddadigheden. Van islamitisch historicus Ibn Miskawayh hebben we ooggetuigenverslagen van een aanval op Bardha’a in het jaar 943, in het huidige Azerbeidzjan. Deze plaats was per boot goed te bereiken vanuit de Wolga, die uitmondt in de Kaspische Zee. Bardha’a werd ingenomen en de inwoners werden gegijzeld. Het leidde tot een massale slachting toen de lokale geestelijken niet met losgeld over de brug kwamen.
De handel richtte zich op Arabisch zilver en exotische goederen. Er zijn in heel Noord-Europa de nodige Arabische zilveren munten opgegraven. We weten van geograaf Ibn Khordadbeh dat Scandinavische handelaren zelfs naar Bagdad kwamen, hoofdstad van het Abbasidenkalifaat met goederen uit Afrika, India en Oost-Azië. In het boek van Jarman wordt de reis gevolgd van een sieraad uit India, gevonden in een Vikinggraf in Engeland. Het laat perfect zien hoe uitgestrekt handelsnetwerken waren en dat er volop culturele uitwisseling was. We gaan dieper in op de Vikingen langs de Dnjepr en Wolga in dit artikel.
Boeken over waar de Vikingen leefden?
Onderstaande drie boeken zijn echt goed leesbare aanraders over waar de Vikingen leefden. Het werk van Neil Price is buitengewoon boeiend en geeft je een brede basiskennis van de Vikingen. Cat Jarmans boek is een van de weinige populairwetenschappelijke overzichtswerken van de Vikingen in het huidige Oekraïne en Rusland. Eleanor Rosamund Barraclough heeft een boek geschreven over de reizen die de Vikingen maakten, met daarin oog voor de onwaarschijnlijke avonturen die ze beleefden. Ze beschrijft ook levendig de plekken waar de Vikingen leefden, de nederzetting Brattahlíð in Groenland bijvoorbeeld.
- Neil Price (2020), De Vikingen. (Boek)
- Cat Jarman (2021), River Kings. (Boek)
- Eleanor Rosamund Barraclough (2018), Beyond the northlands. (Boek)
Dat was in een vogelvlucht waar de Vikingen leefden. Op deze website lees je nog veel meer over de Vikingen en Scandinavië. Wanneer leefden ze bijvoorbeeld precies? Wellicht vind je ook onderstaand iets van jouw gading. Er is ook een beknopt overzicht van de geschiedenis van Scandinavië.
Hoe was het leven in Scandinavië tijdens het vikingtijdperk? De populaire geschiedenis vertelt ons namelijk vooral over de invallen in onze gebieden.
De geschiedenis van de Zweedse Vikingen langs de rivieren van Rusland en Oekraïne is een puzzel met veel missende stukjes. Wat weten we wel?
Het eten van Vikingen was opvallend divers en gebalanceerd. Zowel de landbouw als de natuur boden veel variatie en mogelijkheden.