Koningin Christina van Zweden is waarschijnlijk de kleurrijkste vorst die Scandinavië ooit heeft gehad. Ze verdriedubbelde de uitgaven van het Zweedse koninklijk hof. Waar ze al dat geld aan uitgaf? Dure geleerden als de Nederlander Isaac Vossius, vechtende beren en leeuwen, vuurwerkshows, balletstukken en opera’s.
Coverfoto: Per Pixel Petersson/imagebank.sweden.se, barokkasteel Läckö, een van de indrukwekkendste bouwwerken uit de Zweedse 17e eeuw. Christina’s geboortekasteel en residentie, het kasteel Tre Kronor in Stockholm is helaas in 1697 afgebrand. Het lag op de plek waar nu het koninklijk paleis ligt.
Koningin Christina I van Zweden en haar jeugd
Koningin Christina I van Zweden werd geboren op 18 december 1626. Het verhaal van haar jeugd (en latere leven) kunnen we niet los zien van wat er allemaal speelde in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Het was de tijd van de verwoestende geloofsoorlogen in Europa. Zweden was als protestantse mogendheid verwikkeld geraakt in de Dertigjarige Oorlog (1618-1648).
Hoewel deze oorlog een van de bloedigste uit de geschiedenis is, kwam Zweden er goed vanaf. Het Zweedse leger was getraind en vocht voornamelijk op Duits grondgebied. De vele plunderingen leverden ook een grote oorlogsbuit op. Een bekend onderdeel van die buit was de zesde-eeuwse Gotische zilverbijbel (Codex Argenteus), die uit de bibliotheek in Praag werd geroofd.
Koning Gustaaf II Adolf – Christina’s vader – was de gevierde man en werd ook wel De Leeuw van het Noorden genoemd. In twee jaar tijd won hij de ene na de andere slag tegen de betrokken katholieke allianties. In de Slag bij Lützen op 6 november 1632 sloeg echter het noodlot toe en overleed hij in een cavaleriecharge. Vanaf dat moment was de bijna zesjarige Christina koningin van Zweden. De machtigste man van Zweden op dat moment was Axel Oxenstierna. Hij werd regent zolang Christina nog niet volwassen was.
Koningin Christina van Zweden als kind
Christina werd als jonge koningin voornamelijk door invloedrijke mensen als Axel Oxenstierna opgevoed. Haar vader had ze nauwelijks gekend en de band met haar moeder – Maria Eleonora van Brandenburg – was uiterst gecompliceerd. Christina zou hier later in haar memoires over schrijven dat haar moeder teleurgesteld was in haar geslacht en haar lelijk vond. In het Zweedse Rijksarchief valt te lezen dat Maria Eleonora mentaal instabiel was en leed aan depressies. Meerdere miskramen en de vurige wens om een mannelijke troonopvolger te baren, zouden haar emotionele disbalans alleen maar versterken.
Christina’s opvoeding was buitengewoon voor een meisje in die tijd. Ze werd klaargestoomd voor de troon alsof ze een prins was. Ze luisterde graag naar haar theologieleraar Johannes Matthiæ Gothus, die een vrij liberale houding had ten aanzien van religie. Iets wat in Christina’s latere leven nog een staartje zou krijgen.
Hoewel Christina een brede opvoeding genoot, blonk ze vooral uit in de alfavakken. Denk aan talen, maar ook retorica en argumentatieleer. Ze ontwikkelde een liefde voor de Franse taal, maar beheerste ook Nederlands, Duits en Latijn. Het waren vaardigheden die stuk voor stuk erg belangrijk waren in het leven van een aanstaande koningin.
Als volwassen vorstin
Christina werd rond haar achttiende verjaardag meerderjarig verklaard. Het was toen december 1644 en Europa was oorlogmoe. De eerste jaren van haar koningschap stonden dan ook in het teken van het afwikkelen van de Dertigjarige Oorlog. Met de Vrede van Westfalen in 1648 werd er een punt gezet achter een bloedige periode. Ook de in de Nederlanden bekende Tachtigjarige Oorlog werd beëindigd. Koningin Christina schoof namens Zweden Johan Adler Salvius naar voren als onderhandelaar en bleef zelf op de achtergrond aanwezig.
In de binnenlandse politiek van Zweden zette koningin Christina vooral het beleid van Axel Oxenstierna door. Dat betekende dat de macht van de adel verder vergroot werd ten nadele van de rest van de bevolking. Heel concreet gaf de kroon steeds meer grond aan de adel, vanuit de gedachte dat deze er het meeste rendement uithaalde. Daarvoor in de plaats was er loyaliteit naar de kroon toe. In de praktijk werd de adel schatrijk en de kroon zelf steeds armer. Arme boeren kregen het bovendien moeilijk. Vandaag de dag zie je aan barokke kastelen als Läckö en Skokloster de adellijke voorspoed van die tijd nog terug.
Een hoofdpijndossier voor veel invloedrijke Zweden was dat koningin Christina niet wilde trouwen. Het was voor haar onmogelijk, zei ze er zelf over. Daarmee is er een gelijkenis met de evenzo ongehuwde Engelse Virgin Queen, Elizabeth I. Het blijft echter gissen naar de precieze intenties van Christina. Feit is dat ze ook niet met haar neef Karel X Gustav wilde trouwen. Ze schoof hem wel naar voren als haar troonopvolger. Christina’s seksuele voorkeuren zijn tot vandaag de dag onderwerp van gesprek. Echt harde bewijzen zijn er niet. We weten wel dat ze in haar latere leven verliefd werd, waarover verderop meer.
Een dure hofhouding met internationaal beroemde geleerden
Koningin Christina van Zweden staat bekend als een van de meest verkwistende vorsten van Zweden. In negen jaar tijd verdriedubbelde ze de uitgaven van haar hof, tot 12 procent van de staatsbegroting. Ter vergelijking: dat is een aandeel dat de Nederlandse overheid anno nu uitgeeft aan de gehele oudedagsvoorziening.
Christina haalde beroemde geleerden en wetenschappers naar Zweden toe. Onder hen waren Nederlands filoloog Isaac Vossius en filosoof René Descartes. Ook rechtsgeleerde Hugo de Groot genoot belangstelling van Christina, maar vond het klimaat niets. Ironisch genoeg leed hij bij zijn vertrek schipbreuk op de koude Oostzee. Hij bereikte nog wel Rostock, maar overleed daar. René Descartes zal zich Zweden ook anders hebben voorgesteld. Hij overleed aan een longontsteking.
Er waren enorme bedragen gemoeid met het aantrekken van al deze prominenten. Vossius, die Christina Grieks doceerde, kreeg als ontslagvergoeding de eerdergenoemde, zesde-eeuwse Gotische zilverbijbel mee naar huis. Iets waarvan hij in eerste instantie de waarde niet begreep. In Dick Harrison’s ‘Christina van Zweden‘ valt te lezen dat Vossius de gift hooguit goed genoeg vond om op het toilet te lezen. Van dat idee zal hij snel teruggekomen zijn, daar het een uiterst uniek relikwie is. Via zijn oom maakte hij een transcriptie en verkocht het boek aan Zweedse adel. Vandaag de dag is de Codex Argenteus in de universiteitsbibliotheek van Uppsala te bewonderen.
Koningin Christina van Zweden en haar liefde voor de kunsten
Christina gaf minstens zoveel geld uit aan cultuur en kunst. Ze haalde een Italiaans operagezelschap naar Zweden, toen een opkomende kunstvorm. Er kwamen meerdere balletgezelschappen naar Stockholm en Christina speelde daarin zelf graag mee. Het is ook bekend dat ze zelf ooit als Nederlands dienstmeisje verkleed ging. Christina was verder dol op muziek en liet zich tijdens haar reizen vergezellen door een grote schare muzikanten.
Aan het hof in Stockholm werden de grootste feesten en banketten georganiseerd. Het gemaskerde Amaranthebal uit 1653 is bekend, iets waarover ze aan het einde van haar leven nog zou schrijven. Er zijn verder feesten met dierengevechten bekend, bijvoorbeeld tussen een beer en een leeuw. Beide dieren waren naar het schijnt bang voor elkaar. Ook de nieuwste trends passeerden de revue, waaronder het fenomeen vuurwerk.
Koningin Christina van Zweden treedt af, en…
Een geheim dat Christina mogelijk al lang bij haar droeg was de wens om af te treden. Uiteindelijk wist ze in 1652 na het nodige politieke getouwtrek voor elkaar te krijgen dat haar neef Karl X Gustav de nieuwe koning zou worden. Christina kreeg een aantal landgoederen toebedeeld en hield haar rijkdommen. In de jaren die volgden werd duidelijk dat de geldstromen toch niet zo rijkelijk waren als eerder gedacht. Er was vanuit Zweden steeds minder bereidheid om de voormalige koningin te steunen.
Christina’s aftreden was voor de ingewijden geen verrassing. Wat wel als een slag bij heldere hemel kwam, was haar bekering tot het katholicisme. Christina reisde via Brussel en Innsbruck naar Rome toe. Hier werd ze door paus Alexander VII met alle egards ontvangen. Heel gek is dat niet. Christina was de dochter van de grote protestantse held van de Dertigjarige Oorlog. Dat uitgerekend zijn dochter aftrad en zich bekeerde tot de katholieke leer, was geweldige propaganda voor het Vaticaan.
Het overgrote deel van haar leven zou Christina in Rome blijven. Hier zou ze ook haar grote liefde Decio Azzolino treffen, die haar in eerste instantie wegwijs zou maken aan het pauselijke hof. Azzolino was als kardinaal vanzelfsprekend niet geoorloofd om een intieme relatie met Christina te onderhouden. Ook hier weten we niet zeker hoe de relatie in elkaar stak. Was het platonisch of seksueel van aard? Ondanks vermaningen van paus bleven de twee elkaar zien. Christina’s vrije omgang met mannen en gebrekkige vroomheid bezorgde de paus de nodige kopzorgen.
Het einde van haar leven
Christina’s te dure levensstijl zou haar nog veelvuldig in de problemen brengen. Los van de diverse pogingen om meer geld uit Zweden los te peuteren, probeerde Christina met behulp van Frankrijk koningin van Napels te worden. De Franse kardinaal Mazarin zag zijn kans zo schoon om de invloed van de Habsburgers in Italië te verkleinen. Christina zou weer het leven kunnen leiden van een koningin, niet in het koude Zweden maar aan de Middellandse Zee. Deze poging mislukte uiteindelijk en zou de geschiedenis ingaan als de Monaldesco-affaire.
Monaldesco was de naam van de stalmeester die zijn mond voorbijgepraat had, waarmee het plot in duigen viel. Christina liet hem door drie mannen met een degen executeren. Deze gewelddadige daad zou haar reputatie ernstig schaden. Haar verweer was dat dit volgens het Zweedse recht was, iets waar men in Frankrijk, Spanje en Italië weinig boodschap aan had.
In de jaren die Christina nog restten was ze vooral bezig met kunst en cultuur. Vanaf de jaren tachtig van de 17e eeuw begon ze aan haar memoires, waardoor we nog veel van haar weten. Ze schreef ook historische essays over figuren als Alexander de Grote en Julius Caesar. Ze werd in deze periode beschreven als een klein, erg dik en goedgemanierd persoon in mannelijke kleding. Op 19 april 1689 stierf Christina door ziekte, op 62-jarige leeftijd en in het bijzijn van Decio Azzolino. Haar graf is te vinden in de Sint-Pietersbasiliek van Rome.
Verder lezen over koningin Christina van Zweden
Inspiratie voor het schrijven van dit artikel is het boek ‘Christina van Zweden, koningin zonder land, beschermvrouwe van de kunst‘, van Dick Harrison. Hij is in Zweden een bekend historicus en schreef een toegankelijk, populairwetenschappelijk boek over koningin Christina. Dit is naar het Nederlands vertaald en momenteel te koop in de meeste boekhandels. Andere interessante bronnen zijn bijvoorbeeld de teksten in het Zweedse rijksarchief:
- Biografie koningin Christina van Zweden in het online Riksarkivet. (Zweedstalig)
Meer Scandinavische geschiedenis?
Op It’s Scandinavian lees je nog veel meer verhalen over geschiedenis in Scandinavië. Wat te denken bijvoorbeeld van Denemarken in de Tweede Wereldoorlog, met een bijzondere rol voor de Deense koning Christian X. Lees je liever over de Vikingen? Overweeg dan het bijzondere verhaal van Olaf Haraldsson eens. Onderstaand vind je nog een aantal historische suggesties.
Hoe de Lotta Svärd-beweging Finse vrouwen mede emancipeerde en bijdroeg aan de toegang tot de arbeidsmarkt in de 1e helft van de 20e eeuw.
Hoe was het leven in Scandinavië tijdens het vikingtijdperk? De populaire geschiedenis vertelt ons namelijk vooral over de invallen in onze gebieden.
Het eten van Vikingen was opvallend divers en gebalanceerd. Zowel de landbouw als de natuur boden veel variatie en mogelijkheden.