Categorieën
Geschiedenis Lifestyle Vikingen

Scandinavië in het vikingtijdperk | Geschiedenis

Hoe was het leven in Scandinavië tijdens het vikingtijdperk? De populaire geschiedenis vertelt ons namelijk vooral over de invallen in onze gebieden.

Hoe was het leven in Scandinavië tijdens het vikingtijdperk? De viking-geschiedenis vertelt ons namelijk vooral over de invallen in West-Europa. Het plunderen van Dorestad. Het leegroven van christelijke kloosters als Lindisfarne en Iona. Over de barbaren met hun drakenboten, die er opeens waren en angst en haat zaaiden. Zoals altijd is het verhaal breder en genuanceerder.

Iedereen kent wel wat van de Vikingen en hun geschiedenis. Hun wapens, boten, plundertochten en goden- en krijgerscultuur spreken bij velen tot de verbeelding. De razend populaire Netflix-serie Vikings zal voor de meesten nu het standaardbeeld zijn van de oude Scandinaviërs. Dat dit niet helemaal overeenkomt met de werkelijkheid zal niet verbazen. Hoewel ook gezegd moet worden: de serie is op bepaalde vlakken zo gek nog niet. De archeologie heeft de kennis over de vikinggeschiedenis de laatste 30 jaar ontzettend verrijkt. Bepaalde details over het dagelijkse leven, de gewoonten en gebruiken worden in de Netflix-serie aardig in beeld gebracht. Op andere vlakken, bijvoorbeeld de topografie, doet het zeer om naar te kijken.

De komende tijd lees je op deze website een aantal artikelen over het vikingtijdperk. Daarbij wil ik een aantal bijzondere facetten belichten die bij het grote publiek nog niet zo bekend zijn. Hoe zat dat bijvoorbeeld met de Vikingen en de ontdekking van Amerika? In dit eerste artikel blijven we in Scandinavië. We kennen de Vikingen vooral van hun invallen en de opdoemende schepen aan de horizon. Maar hoe was het leven in Scandinavië zelf in het vikingtijdperk?

Welke jaartallen mag je op het vikingtijdperk plakken?

Een belangrijke datum is 8 juni 783. Op die dag landde een kleine groep Vikingen op de Noord-Engelse kust, bij het klooster van Lindisfarne. De bloedige plundering die volgde werd zorgelijk vernomen aan de grote Europese hoven van die tijd. Het is bijvoorbeeld de tijd van Karel de Grote en zijn uitdijende Frankische Rijk. We weten niet honderd procent zeker of dit de eerste plundering was in West-Europa. We hebben wel aanwijzingen dat er op de Oostzee al eerder gewelddadige invallen waren. Zo is er in 750 al een boot met krijgers voor de Estlandse kust gevonden bij het kustplaatsje Salme. Door isotopenanalyse van de tanden van de stoffelijke overschotten weten we dat deze mannen uit het midden van Zweden kwamen. Een isotopenanalyse vertelt ons waar iemand gegeten en geleefd heeft gedurende zijn of haar leven.

Tot pak ‘m beet 838 blijven de invallen en plunderingen nog relatief onschuldig. Vanaf die tijd worden de vikingexpedities massaler en overwinteren hele legers. Het gaat soms om honderden schepen en duizenden troepen. Uiteindelijk veranderen de motieven en ook de cultuur van de Scandinaviërs. Ze is er de langzame transitie naar het christendom. Meestal markeert men de Slag om Stamford Bridge in 1066 als het einde van de vikingtijd. Dan worden de Vikingen definitief verdreven uit Engeland. Maar wat is definitief als een groot deel van de dan aanwezige bevolking Scandinavische wortels heeft? De Vikingen hebben onmiskenbaar hun stempel gedrukt op de geschiedenis van de Britse eilanden.

Scandinavië in het vikingtijdperk

Het is goed om te weten dat de Vikingen niet verenigd waren onder één koning die alles regelde en perfect voorbereidde. Er opereerden heel veel kleine legers, die elkaar zo nu en dan ook bevochten. De Scandinaviërs in het vikingtijdperk spraken Oudnoorse dialecten en konden elkaar wel redelijk verstaan en er was veel contact middels de handel. Tegelijkertijd moeten we ook niet denken dat het een zooitje ongeregeld was. Onderzoekers hebben berekend dat er voor de Noorse en Deense schepen rond het jaar 1000 zo’n 1 miljoen vierkante meter zeildoek nodig was. Wat betekent dat? Dat betekent dat er ook 2 miljoen (!) schapen gehouden moesten worden om genoeg wol te hebben. Dit interessante gegeven werpt een nieuwe kijk op het leven in Scandinavië. De Vikingen hadden geen grote steden, zoals elders in Europa. Maar er stond wel een efficiënte nijverheid die materialen leverde voor de oorlogen, handel en plundertochten.

Wat niet vergeten mag worden, is dat dit waarschijnlijk niet was gelukt zonder slavenarbeid. Hoewel horigen het in die tijd elders in Europa ook niet al te goed hadden, deden de Vikingen er nog een schepje bovenop. Ook een tekort aan vrouwen werd opgelost met de import van slaven. Vaak kwamen die uit de gebieden waar geplunderd werd. Er waren geen grote slavenmarkten zoals honderden jaren later in West-Afrika, maar de schaal van de handel was aanzienlijk genoeg om er veel economisch gewin uit te halen. Een beetje boerennederzetting had waarschijnlijk wel enkele slaven om de productie te verhogen.

De vikinggeschiedenis en boerennederzettingen

In plaats van uit steden, bestond Scandinavië veelal uit boerennederzettingen met de kenmerkende langhuizen. De grootsten telden tientallen boerderijen met uitgebreide landbouwarealen. Zoals gezegd waren er heel veel schapen in het Scandinavië van de vikingtijd. Het Deense dorpje Vorbasse (Illustratie) was zo’n boerennederzetting, ruimtelijk ingericht met schapenhouderijen.

Voedsel uit het vikingtijdperk

Het vee en de mensen moesten natuurlijk ook eten. De Vikingen kenden heel wat verschillende soorten brood, gemaakt van gerst, tarwe of haver. Het brood werd soms verrijkt met allerlei kruiden. Je had rechthoekige broden en ronde broden met een gat erin. Zo kon je het ophangen. Er waren ook dunne broden als een soort van tortilla. Dit zie je tegenwoordig nog steeds in Scandinavische supermarkten. Tegelijkertijd moesten er vezelplanten verbouwd worden voor de zeilen, touwen en tuigage. Dit was veelal hennep en vlas.

Vikingen waren verzot op vlees. We weten dat ze runderen en schapenvlees aten. Varkensvlees schijnt een lekkernij te zijn geweest. Tegelijkertijd waren er in de kustgebieden veel zeedieren te eten. Het ging om haring en andere vissoorten, zeehonden en af en toe walvis. Er werden kippen en eenden gehouden voor de eieren. Ook het wild uit de bossen stond op het menu. Wilde zwijnen waren een delicatesse. Elanden en rendieren waren vaste kost. Uit de bossen kwamen ook bessen, knollen en paddenstoelen. Om de dorst te lessen was er bier en mede. Dat laatste is een soort van zoete, alcoholische honingdrank.

Meer over het eten en drinken van de Vikingen…

Bouwmaterialen

De schaal van de bosbouw valt niet te onderschatten. De Vikingen bouwden zowel hun boerderijen als schepen van hout. Ondanks dat er natuurlijk hout in overvloed is in Scandinavië was ook dit geen spontaan proces. Je liep niet het grote Noordse bos in en kapte een paar bomen. Er waren grote houtvesterijen, waarbij doelgericht gekapt en aangeplant werd. Er was dus meer cultuurlandschap dan je misschien zou denken. Voor de bogen en wapens gebruikte je essen- en lindenhout. Eiken, olmen, sparren en berken werden voor de huizen- en scheepsbouw aangeplant.

FOYN | De wolindustrie was onmisbaar voor de zeilschepen.

Centrale handelsplaatsen in het vikingtijdperk

Vikingen waren echte krijgers in de zin dat ze van jongs af aan oefenden in het omgaan met wapens. Dat neemt niet weg dat het ook bedreven handelaren waren. In het vikingtijdperk, maar ook duizenden jaren ervoor werd er al volop gehandeld in Europa. Spullen kwamen soms van verbluffend verre oorden. De belangrijke handelsplaats Birka laat dit mooi zien. Birka bestaat al zeker duizend jaar niet meer, maar de restanten zijn nog steeds te bezoeken in de buurt van Stockholm. Er werden Arabisch zilver, Oost-Europese parels, pelzen en ijzerproducten verhandeld. Dat het handelsnetwerk ver reikte blijkt wel uit het Boeddhabeeldje dat in Birka is opgegraven.

Net als bijvoorbeeld Dorestad (Wijk bij Duurstede) was Birka één van de emporia die in Noord-Europa opkwamen in de 7e en 8e eeuw. Dit waren belangrijke stapelmarkten en handelsknooppunten. Engelse plaatsen die tegenwoordig op -wich eindigen zijn in veel gevallen een oud emporium. Denk aan Norwich en Ipswich. In Noorwegen was Kaupang zo’n centrale plek. Het is ook in deze tijd dat de Scandinaviërs zeilschepen krijgen en nog mobieler worden. Een interessante gedachte is dat handelende Scandinaviërs al voor het vikingtijdperk bekende gezichten waren aan de Nederlandse en Engelse kust. Toen de vikingen in 783 Lindisfarne plunderden waren het dus beslist geen onbekenden. Het grootschalige geweld was wel nieuw.

Het dagelijkse leven in emporia als Birka

Wat weten we over het leven in marktplaatsen als Birka? We denken te weten dat er een zekere hiërarchie was. Er zijn namelijk grote langhuizen opgegraven. Deze stonden op enige afstand van het handelscentrum. Op de plek waar handel gedreven werd stonden krappe, houten gebouwen dicht op elkaar. Meestal bestond een opkomende marktplaats uit twee paralelstraten. Één aan de waterkant en een straat daarachter voor de verwerking van handelswaar. Er zullen ook tal van handwerklieden aan het werk geweest zijn. We weten niet wat de voertaal was in plaatsen als Birka, maar het is waarschijnlijk dat handelaren uit heel Europa geregeld aanmeerden. Je kunt je voorstellen dat slaven en andere minder fortuinlijke mensen in Birka in kleine kamertjes producten verwerkten onder onhygiënische en stinkende omstandigheden.

Max op Unsplash | Handelswaar op een vikingemporium.

Belangrijke Deense nederzettingen uit het vikingtijdperk

De Deense gebieden in het vikingtijdperk onderscheidden zich van de Zweedse en Noorse. Ook vandaag dag zie je een verschil in landschap met minder bos en meer geschikte landbouwgronden. Er is in Denemarken geen plek die meer dan 45 kilometer van de kust ligt. Ideaal voor een zeevarende cultuur in opkomst. Het is dan ook niet gek dat het nog steeds bestaande, Deense Ribe de eerste nederzetting van betekenis werd in de Scandinavische wereld. Kort daarop gevolgd door Hedeby dat tegenwoordig in Noord-Duitsland ligt (en een openluchtmuseum is).

Een inkijkje in de geschiedenis van het Deense Hedeby

Hedeby was één van de grootste stapelmarkten van het vikingtijdperk. De stad had verdedigingswerken, waaronder een heuvelfort, en maakte min of meer onderdeel uit van de Danevirke. Dit is een opgeworpen verdedigingslinie die door de tijd heen verschillende verschijningen moet hebben gehad. In de vikingtijd stonden er waarschijnlijk houten pallisades. Het idee was om de toegang tot Jutland vanuit de Duitse gebieden te blokkeren. Volgens koolstofdateringen zou in de 6e eeuw al begonnen zijn met de Danevirke.

Hedeby lag aan een zeearm die vandaag de dag nog steeds naar de Oostzee leidt. Archeologen menen aan de hand van opgravingen dat er een grote, drijvende houten markt moet zijn geweest. De grote handelsschepen legden aan de flanken van het vlot aan om goederen te laden en te lossen. Er zijn ook kettingen en metalen armbanden gevonden, wat een indicatie is voor slavenhandel. Net als in Birka hebben we aanwijzingen dat Hedeby een multiculturele plek was. Er zijn in ieder geval wapens van de Russische steppevolkeren gevonden, wat op zichzelf nog niks zegt natuurlijk. Echter, we weten uit christelijke ooggetuigenverslagen over andere marktcentra dat handelaren uit alle windstreken aanwezig waren, zelfs Arabieren.

Rondom Hedeby zijn een aantal begraafplaatsen gevonden. Het gaat zowel om graven van de gewone man als om luxe grafkamers voor de elites, met grafgoederen. We weten ook dat in plaatsen als Hedeby en Birka de man-vrouw-verhouding van de graven meer gelijkwaardig is. Op het platteland vinden we voornamelijk mannen in graven. Er wordt gesuggereerd dat door de textielnijverheid er meer vrouwen in de stapelplaatsen waren. Meer status voor vrouwen kan ook een verklaring zijn.

De Viking had een andere belevingswereld

Je merkt aan mijn voorzichtige conclusies her en der dat de puzzel van het leven in de vikingtijd nog steeds niet af is. We hebben een heleboel archeologische en geschiedkundige hints, maar soms blijft het gissen naar de ware toedracht. Feit blijft dat we ons moeilijk kunnen verplaatsen in hoe de Vikingen dachten en leefden. Het waren mannen en vrouwen met een heidens geloof, dat dichter bij de natuur stond dan de meeste mensen zich nu kunnen voorstellen. We weten bijvoorbeeld dat er voor Vikingen magie, geesten en andere entiteiten waren, die altijd overal rondwaarden. Ook zoiets lugubers als religieuze mensenoffers geeft al aan dat wij mijlenver bij de beleving van de Vikingen staan. Gelukkig maar!

Erik McClean | Leven in een langhuis.

Het leven achter de deuren

De langhuizen van de Vikingen bestonden al eeuwen voor het vikingtijdperk. De inrichting ervan veranderde echter. Er ontstond een levendige hallencultuur. Het centrum van elk huis was de hal. Dit was het middengedeelte. Aan één zijde, uit het zicht, lag de keuken. Aan de andere zijde lagen de privévertrekken. Er waren diverse ingangen. Waar je naar binnen ging, lag ook aan je status. Veel huizen hadden een vestibule waar de wapens neergelegd konden worden.

De warme, centrale plek was de grote hal. Hier waren langgerekte stookplekken met banken voor de gasten aan weerszijde. De leider zat op een verhoogde zetel. Aan de plafonds droogden kruiden en vlees. De ruimte werd verlicht door olielampen, van klei of metaal. Er werd gegeten, gedronken en gepraat. Het was de plek waar de zogenaamde ‘skalden’ hun proza en poëzie voordroegen. Over de mythische daden en onnavolgbare avonturen van Odin, Thor en Freyja. Het was de plek waar leiders hun plannen voor de volgende inval deelden. Met volgelingen, bondgenoten en misschien wel verraders.

Kunst en versieringen in het vikingtijdperk

We kunnen met recht stellen dat Vikingen oog voor detail hadden. Of het nu wapens, gereedschappen, kleren of huizen waren. Alles werd versierd. Op de kleding zaten geborduurde ornamenten met allerlei creaturen en patronen. Naar de betekenis achter al die versiersels kunnen we vaak alleen maar gissen als 21e-eeuwers. Vikingen waren bedreven in houtsnijwerk. Gevels van huizen, stoelen, tafels, kommen, alles had een afgewerkt randje. Het spreekt voor zich dat de elites de spullen met de fraaiste versieringen bezaten. De complexe vlechtwerken zul je vast wel uit films of series kennen. Ook één van de beroemde dierenhoofdpilaren (zie foto beneden) laat het Noordse vlechtwerk mooi zien. Dit versiersel is gevonden in het vikingschip-graf bij het Noorse Oseberg. Tegenwoordig ligt het in Oslo in het vikingschipmuseum. Helaas is het museum momenteel gesloten voor een grote renovatie die tot 2025 duurt.

Natuurlijk kon het metaalwerk niet achterblijven. Smeden stonden hoog in aanzien in de vikingmaatschappij. Daarvoor zien we alleen al aanwijzingen in de mythologie. Bijvoorbeeld in het verhaal van Thor en zijn magische hamer Mjölnir, die speciaal werd gesmeed door de dwergen Brokkr en Eitri. Wist je trouwens dat de dwergen in de Noordse mythologie niet klein waren? En in niets leken op wat wij tegenwoordig bij een dwerg veronderstellen? Het is één van de vele voorbeelden dat we telkens tegen culturele interpretatieproblemen aanlopen bij het bestuderen van de geschiedenis van oude volkeren.

Foto: John & Anny Op ’t Veld | Dierenhoofden van Oseberg, Vikingschipmuseum Oslo.

Plekken om de geschiedenis van de vikingen anno nu te beleven

Er zijn verspreid over Scandinavië heel wat interessante musea over het vikingtijdperk. Hier enkele aanraders:

  • The Viking Experience, Gudvangen, Noorwegen (website)
  • Opplev Avalsnes, Avaldsnes, Noorwegen (website)
  • Midgard Vikingsenter, Borre, Noorwegen (website)
  • Vikingschipmuseum, Roskilde, Denemarken (website)
  • Viking Museum Haithabu (Hedeby), Schleswig, Duitsland (website)
  • The Vikingmuseum. Stockholm, Zweden (website)
  • Foteviken, Höllviken, Zweden (website)

Bronnen en leeslijst voor de vikingtijd

  • Neil Price (2020), De Vikingen. Een Nieuwe geschiedenis. (Boek | eBook)
  • Eleanor Rosamund Barraclough (2018), Beyond the northlands. Viking voyages and the old norse sagas. (Boek | eBook)
  • Neil Gaiman (2018), Norse Mythology. (Boek | eBook | audiobook)
  • Johan Nowé (2009), De Vikingen Achterna. Wat De Runen Ons Vertellen. (Boek)
  • Jóhanna Katrín Friðriksdóttir (2020), Valkyrie. The Women of the Viking World. (eBook en preview)

Meer over het vikingtijdperk?

Dit was nog maar een kleine greep uit een fascinerende geschiedenis. De komende tijd volgen er meer artikelen over het vikingtijdperk. Wellicht zit er al iets van jouw gading bij de volgende suggesties.

Mobiele versie afsluiten